tv Bock. LXI Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 109 
Flores ex quatuor brevibus conftant apicibus femi- 
apertis, ex cinereo & fufco mixti, intus oćto craffa , 
allida, & erecta locantur ftamina , cum quatuor ali- 
E longioribus & incurvis fupra florem elevatis, Ta- 
fes plerumque flores gemini vel bigemini excrefcunt 
fimul fufcis excapitibus, quz craffis curtifque infident 
etiolis: Poft ftaminum lapfum in ipfo floris centro 
tuberculum feu ampulla quzdam excrefcit uti in pri- 
ma fpecie, fed major & notabilior, ultra pollicis ar- 
ticulum longa, ex qua fructus formatur forma fili- 
que, fed major quam in ulla alia fpecie, binos enim 
vel binos cum dimidio pedes longa eft, ultra digitum 
craffa, prope ortum anguítior & rubens, prope api- 
cem craffior, dura, firma, & inftar candele rotunda, 
viridis , maculifque fufcis notata , non penitus glabra, 
fed hinc inde punctata, exterior ejuscortex cultrum 
craflus eft, fub quo alba & ficca reconditur medulla, 
uti in aliis Mangi Mangi fpeciebus, non autem ita 
apta Cibo ac praecedentium : fi he filique adeo hu- 
miles ex ramis dependeant, ut terram tangant, vel 
decidentes in terram erecte elevatzque maneant, 
radices emittunt , arborefque formant, alioquin per 
flu&uantem maris aquam disjiciuntur plerumque, 
quz tamen aliis in locis facile progerminant. Preter 
has undique ex ramis dependent longi, reéti, & ro- 
tundi quafi fuftes perpendiculares , fi nihil obftet , vel 
fi radicibus obcurrant , oblique fupra illas , nihilominus 
tamen recti extenduntur, nullos formantes angulos, 
funcque glabri, aequales, nigricantes vel cornei co- 
loris, ach line effent aequalis craffitiei, digitum 
craffe, que circa folum in binos fefe dividunt ramos; 
quamprimum vero he terram tangunt, radices mox 
agunt, atque inftar tenforum funium eriguntur, ac 
fenfim in ramos excrefcunt, qui tamen mollius E 
lignum reliquis. Hi adeo copiofi & adunati fibi adftant, 
ut inpofiibile fit, per illos tranfire , hique ruffi funes re- 
fpondent Varinge filis, cujus naturam in omnibus 
fhis partibus hæc paludofa arbor videtur imitari, quas 
fepius etiam fimul inveni fibi fubjunćtas, una, nem- 
pe in terra ficca „altera in aqua crefcente; fi vero ifti 
fuftes findantur, in tres fefe dividunt partes. 
Lignum interne ruffum eft, fed magis rubens quam 
‘Lalaro, multoque durius eft, nodofüm magis, accz- 
fo difficile, uti & elevate radices durius gerunt li- 
gnum omnibus precedentibus, que rugofo itidem 
obteguntur cortice: In duris crefcit folis, in quibus 
nullum vel rarum obcurrit cenum, excepta ea par- 
te, cui infixa eft arbor radicibus fuis, ubi etiam fo- 
vea feu ampulla quafi aqua & czno repleta obferva- 
tur, fub hac autem mox obcurritfolum durum, faxo- 
fum, & coralinum. Locus, cui infixa eft arbor, ma- 
ris itu & redituadfperzitur, invenitur etiam , ubi aqua 
ipfi eft perpetua, ita ut hec arbor cum mari certare 
videatur de terrz dominio, ubi & ramisfuisadeo hu- 
mile Ee aquam fluctuat, ut vix fub iis prorepere 
quis poffit, quo autem folum magis eft liberum ab a- 
qua marina, quoque durius eft, eo folidius quo 
eft arboris lignum , adfiduus vero, paludofus, éz ful- 
phureus circa hanc arborem obfervatur odor. 
Anni tempus. Capitatus pediculus ac flos Junio pro- 
erminat, fructus vero Augufto obfervantur ac fub- 
equentibus menfibus ex arbore dependentes inftar fi- 
liquarum Canne fiflule , ita ut e longinquo putaretur 
has eafdemque effe, fi modo nigricarent. 
„ Nomen. Latine Mangium Candelarium & arcuatum , 
ob fructus, qui candelas & radices , tenfos quz refe- 
runt arcus: Malaice Mangi Mangi Ackan, & Lacki 
Lacki, quum vulgo hzc fpecies mas habeatur, uti 
precedens Tonkes femina effe putatur. Amboinice 
dat Teby. Macaffarice Bancko, quod derivatur a 
recedenti Babo. Ternatice Bido-Bido, ob formam 
Auum Siriboe. 
„Locus. Non ita frequenter obcurrit ac relique Man- 
g! Mangii fpecies, fed ubi invenitur, hac arbor in- 
entem obcupat locum, potiufque crefcit inter fub- 
equentes Mangium Cafeolare & fruticans, quam pro- 
pe Celfum, licet ejusdem fit claffis: In cunctis repe- 
ritur Amboinz infulis, ejufque fpecies latiffima gerens 
folia, crefcit in parva infula Poelo Babi, in finu Boeton, 
ejus ora ad Eurum fita, noftratibus nautis de Wa- 
terplaats feu locus aquofus dicta , ubi he arbores inter 
reliquas peculiare prebent fpectaculum , quam latiffi- 
me 
* 
ftraat Boeton, en deszelfs Noord-Ooft boek, 
De bloemen beftaan uyt vier korte Jpitzen , ook maar 
half geopent, wyt den groenen en bruynen gemengt , bin- 
nem jtaam acht dikke , bleeke , en regte draaden , met vier 
andere lang en bogtiger , die buyten de bloemen uyt/teken. 
er bloemen ftaan gemeenelyk twee en vier by malkan- 
dii op bru ynacbtige kmoppen , em dezelve op korte 
ikke fieelen. Na 't afvallen der draden, groeyd in "t 
midden van de bloem een kroesken of pulleken , gelyk van 
de eerfte zoorte gezegt is, doch grooter en kennelyker, 
ruym een lid van een duym lang, waar wyt mede de 
vrucht waft, in de gedaante van een bouwe, doch groo-" 
ter dan aan eenige andere zoorte; want zy is twee en 
derde half voeten lang, en ftyf een vinger dik, by baren 
oor/pronk fmalder en roodachtig , by de fpitze dikker 
bard, fiyf, en rond als een keerze , groen , en met 
ettelyke bruyne plekjens bezet , niet beel glad, maar hier 
en daar eenige pukkeltjes bebbende ; de buytenfte fchelle 
15 een mes dik, maar onder leyd "t witte drooge merg of 
bert, ER aan andere Mangi Mangis, zo bequaam niet 
tot de koft, als de voorgaande: als deze keerzen aan de 
takken zo laag bangen, datze de aarde raken , of afval- 
lende, over eynd [taan blyven, xo febietenze wortelen in 
de grond , en worden nieuwe boompjes, anders wordenze 
door ^t waffende water gemeenelyk verfmeten , die egter 
op een andere plaats wederominwortelen. Behalven deze 
ziet men overal van de takken afdaalen lange, rtgte, en 
ronde ftokken, loodregt of nederwaarts, daarze konnen ; 
of fcbuyns over de wortelen, die bun in de weg flaan , 
niet te min altoos regt „en zonder eenige bogten ‚glad „even ; 
en zwartachtig of boorn-verwig , als ofze Iynen waaren 
in een eenparige dikte van een vinger , enomtrent degrond , 
gaande weg im twee takken zig verdeelende. Zo dra nu 
deze de aarde beroeren , wortelen insgelyks in, en flaan 
als ge/pannen touwen, wordende metter tyd tot takken, 
die egter al weeker van bout zyn, dan de andere. Zy 
Jłaan ook 20 digt op veele plaatzen, dat "t onmogelyk is 
daar door te pum > gelykende de rofe touwen em 
draaden aan de Waringe-boom, wiens natuur in alles, 
dezen water-boom febynt na te botzen, dewelke ik ook 
dikwils agter en by malkander gevonden beb, de eene in 
"t water, de ander op drooge land ftaande, als men de 
voornoemde fokken klooft, zo delen zy baar in drien. 
Het bout is van binnen mede ros, doch meer ma 't roo- 
de trekkende, dan Lolaro, ook veel harder, warrig, en 
moeyelyk om te kappen , gelyk ook de uytftaande wortelen 
een barder bout hebben, dan alle de voorige , zyn ook 
met een rwyge fcborffe bedekt. Hy waft op barde gron- 
den, daar seen of aveinig modder is, hehalmen regt onder 
bem; daar by met fyne wortelen [laat , ziet men een kuil 
of bak vol water en modder , doch ftraks daar onder bar- 
de, fleenige, en koralige grond. De plaats, daar by 
ftaat, moet ten minften met ebbe en vloed befpoeld werden; 
en men vind bem ook , daar by geduurig in "t water Daat, 
Jebynende met de Zee te willen firyden om den eygendom 
van de grond, daar by dan met zyne takken 20 laag op 
% water dryft, dat men qualyk daar onder kan kruypen, 
doch boe meer de grond van 't Zee-water ontbloot werd ; 
en boe koraliger die is, boe harder bout den boom beeft , 
blyvende geduurig een moerafigenen zwaveligen reuk ome 
trent deze boom, ; 
Sayfoen. De geknopte fee! en bloem komt woort in Fu- 
ny, de vruchten ziet men in Auguflus en de volgende 
maanden aan de bovmen hangen, gelyken de Trommel- 
Jłokken of Canna fiftula zo wel, dat menze van verre 
daar voor zoude aanzien, xoze zwart of bruin waren. 
Naam. In” Latyn Mangium Candelarium , en ar- 
cuätum , na de vruchten, die keerzen , en wortelen , die 
gefpanne Ak jéé ee Op Maleyts Mangi Mangi 
Ackar, en Lacki Lacki, om dat men 't in 't gemeen 
voor ^t manneken bond, gelyk de voorgaande Tonkes 
voor "t wyfken. Op Amboins Wäat Tehy. Op Ma- 
caffers Bancko, afromftig van 't bovenftaande Baho. 
Op Ternaats Bido-Bido; na de gedaante der vruchten 
van Siriboa. ; 
Plaats. Men vind bet zo veel niet, als andere Mangi 
Mangis, maar waar bet fbaat , beflaat ieder boom een 
roote plaats; 't Walt ook liever onder de volgende ge- 
gten van Mahgium Cafeolare en frućticans, dan by 
bet Celfum, boewel ’t van dat geflagt is. Men heeft 
bet in alle Amboinfche Eylanden , en een zoorte metzeer 
breede bladeren op bet Eslandeken Poelo Babi, in de 
by onze 
Schippers de Waterplaats genaamt , zyn deze boomen on- 
der anderen zeer fpeculatief te zien, zeer ver en wyd uit- 
O 3 3 p 
