mo HERBARII AMBOINENSIS  LierIV.cap. LXI 
me quum fint extenfz , atque maxima ex parte in aqua 
locate, ita ut rami fupra illam fluétuare videantur, 
qui adco denfi funt, ut profpeétum ad terram inpedi- 
ant: Hic autem in tranfitu admonere me oportet; 
iftum fluvium, ex quo naves ad Orientem navigan- 
tes aquam pro potu petunt, lapidificantem fuccum 
in fe continere, adeoque ad potum non ita efle falu- 
tarem, quod pauci animadverterunt; hujus rei ar- 
gumentum prebent craffz fluvio adítantium arbo- 
rum radices, que lapides effe videntur, he contufe, 
ipfarumque exteriores cortices confraéti interne li-. 
num exhibent; hec quoque lapidea crufta fupra ip- 
as Mangiorum radices fuperducta invenitur, qua fe 
re ad fclopeti diftantiam a flumine ifto diftant, & fic 
ce per vices obfervantur; tali petrificante fucco 
itidem inprzgnata funt quedam Amboinenfium flu- 
mina, pr&fertim quod vocatur Ayer Gooro Goroe, ad 
Borealem finus Amboinenfis plagam fitum , ex quo 
naves itidem pro potu petunt aquam: Hec aqua 
corrigi poffet, fi ebulliatur, vel fi cuivis vafi adfun- 
deretur tantillum aceti, quo materia calculofa ad 
fundum precipitaretur. bi. 
U/us. Hoc lignum nullas exhibet partes edificiis 
aptas, quum adeo incurvum ac nodofum fit, contra 
optime foco infervit, attamen non adeo facile flam- 
mam toncipit quam memoratum Lalary-lignum: 
Chinenfes quidam ex illo cremant carbones pro 
fabris: Ex crafliffimis quoque radicibus anchore for- 
mari poffunt vulgarium navium , qua per binos annos 
durabiles funt. e Ce 
Hic quoque adnotare debeo fingularem, qui in 
Moluccis aliifque obtinet infulis, modum, ubi nem- 
e anchorz ex ligno, minorefque naves ex lapide 
abricantur contra Europzorum morem. Navigia 
hzc ex lapide quodam fluctuante formantur, quemar- 
dentes montes hifce in infulis nimia fepius quantitate 
per magna ejiciunt fegmenta. 
.. Supra di&um fuit, Gallicam Rochefortii biftoriam 
, Antillarum cap. 8. arborem defcribere Paretiwier di- 
étam, quz in litore paludofifque crefcit locis, cujus 
rami ab omni parte longa in terram emittunt flagel- 
la, quz ibi radices agunt, & intricatam formant fil- 
vam, unde & incole ab illa parte infule fua nullos 
metuunt hoftes, aprique fine timore fub iis fuos for- 
mant nidos: Cum trunci cortice corium itidem prz- 
parari poteft: Hec arbor fine dubio noftrum eft 
Mangium arcuatum , cujus fructus Oviedus videtur 
edifle, ex quibus tantum abdominis dolorem perfen- 
fit, que loco fupra tiraw cap. 
wocatur, fructus enim hujus Mangii Candelarii non 
facile ab incoliseeditur nifi ex penuria, & defeétu prio- 
rum fructuum. -Ipfos tamen vidi preparari ab Hoe- 
amohelenfibus , feu parve Cerame incolis, quos cum 
Calappi lympha & feminibus Catjang coguebant & 
innoxie edebant, declarabant vero cibum effe Euro- 
peo ftomacho non conducentem, quum nimis gra- 
vis fit & digeftu difficilis. 
Hec quoque fpecies juxta barbaram Guiane ob- 
currit oram, cujus radices tam altos formant arcus, 
ut vir vix ipforum fummum adtingere poflit, que 
fructus gerit illis Caffe Fiftule fimiles, & cor inter- 
num rubrum, quzdam autem perpetuo, quzdam ve- 
ro viciffim in aqua locate funt, quarum radices con- 
ereta funt cancris conchifque , ac nomen vulgare ibi 
e(t Mangro: arbores vero, que ulterius in ipfa cre. 
fcunt terra, multo altiores, & rectiores funt, que 
forte cum Mangio noftro cel/o conveniunt. 
Simili quoque modo in Amboina, Manipa, & Ke- 
langa prime & hujus quartz fpeciei radicibus plurima 
increfcunt elegantes & magne conche, plerumque 
palmam longe & late inftar femi-rotunde fiftule, 
qu hifce radicibus adeo firmiter adcrefcunt, utope 
uftis a cortice feparanda (int. 
Tabula Septuagefima Prima 
Mangii Candelarii ~xhibet truncum, quove modo tam ex hoc 
quam cx i fis ramis radices fuas terre infigat, per quas 
he arbores denfam formant filvam , & quam maxime mul- 
tiplicantur,, 
Tabus 
gefpreid, en voor bet meefte deel geduurig in * Ech 
Jtaande, met de takken zo digt op "t KA dat men 
geen land kan zien; alwaar ik inpa[fant moet waar/chou- 
wen; dat die rivier, daar alle onze Jcbeepen naar d 
Ooft verzeylende , baar drink-water balen > een [teen d 
de zap voerd, en dierbalven tot bet drinken zo Kier 
niet zyn kan, hoewel er weinige tot nog toe opgelet bebe 
ben; een bewys bier van kont gy zien aan de dikke Wor. 
telen van de naafte boomen aan die rivier Staande dewel. 
ke men voor fleenen aanziet, maar zo gy daar op klopt 
de buytenfte jcbor(je in ftukken breekt, zult gy binnen, 
bout vinden; en deze fieene korfte zult gy ook over de 
wortelen van deze Mangi Mangi vinden, die bykans 
een roer-fchoot van die rivier af, en met beurten drog 
fiaan, met diergelyken fleenigen zap zyn insgelyks beu 
zwangert eenige rivieren in Amboina, met namen Ayer 
Gooro Goroe, aan de Noord-zyde van den Amboin- 
Jcben inbam, daar de Jcheepen ook baar drink-water ba. 
len. Dit water zoude men konnen verbeteren > als ’top- 
gekookt. wierd, of dat men op ieder vaatje een Jcbeutje 
Azyn goot, waar door de fteenige materie ftraks op de 
grond zoude gepracipiteert werden. 
Gebruyk. Yun dit bout kan men niets bebben tot time 
merbout bequaam, om dat bet zo kromen quaftig is, daar 
en tegen geeft 't goed brand-bout , evenwel’t vuur zo ligt 
niet vattende, als °t voorfchreven Lalary hout. Zom- 
mige Chinezen branden er ook finits-koolen af. Zo kam 
men ook uyt de dikfle wortelen ankers maken > tot gemee- 
ne vaartuigen, die ruym twee jaren konnen dueren, 
Hier nioet ik mede aanroeren een zeldzaame manier , in 
de Moluccos en andere Eylanden te zien, alwaar de an- 
kers van bout, en de booten van fleen gemaakt werden, 
regt tegens 't Europiaanjche gebruik. De boeyen werden 
gemaakt , zeg ik, van een zoort dryffteenen, die de 
brandende bergen in deze Eylanden meer, als te veel, 
in t gemeen met groote ftukken wytwerpen. 
Boven is gezegt , dat de France Hiflorie Rocheforty 
van de Antillis cap. 8. se $ den boom Paretiwier, 
. va[Jcbende op flrand en moeraffige plaatzen, wiens tak- 
ken van alle kanten lange fleelen na de aarde fcbieten, 
dewelke daar inwortelen, een verwerd Sie: makende s 
wesbalven de Inwoonders vun die kant bares Eylands 
een vyandelyke-invallen verwagten; en de wilde Vere 
pas mäken zonder vreeze bare neften daar onder: Ook 
zoude men met de fcbor[fe des flams * leer konnen taanen 
en toebereyden. Dit is ongetwyffelt ons Mangium arcua- 
tum, en van die vruchten [cbynt Oviedus ook geproeft 
te bebben , van dewelke by die buyk-pyn gekregen beeft s 
loco fupra citato Cap. 55, van Oviedo Mangle ge: 
naamt; want de vrucbt van dit Mangium Candelarium 
werd niet ligt by deze Inlanders gegeten , buyten bongers 
noot , en dan nog by gebrek van de voorgaande vruchten. 
Ik beb er evenwel de Hoeamohelefen, of Inwoonders 
van kleen Ceram nog zien toebereiden en kdoken met Ca- 
lappus-melk en Catjang , en by baar zonder letzel eeten; 
doch verklaarden , dat bet een koft was, voor een Euro- ` 
pifche maag niet dienftig , dewylze te zeer drukt, en 
zwaar te verdouwen is. 
Deze zoorte vind men ook langs de wilde kufi Guiana, 
wiens wortelen met zo booge bogen fiaan, dat een man 
pas aan 't opperfte raken kan, met vruchten als Trom- 
mel-ftokken, en een root bert van binnen, zommige ge- 
duurig , zommige met beurten in ’t water fiaandes 
zynde de wortelen be alen met Oefters en kraalfteenen, 
en de gemeene naam aldaar is Mangro, welke boomen 
wat dieper in het land flaan, zyn veel booger en regter, 
’t welk miflcbien ons Mangium celfum is. 
Op gelyke manier «va[fcben bier ook in Amboina, op 
Manipa en Kelang, aan de wortelen van de eerfte em 
deze vierde zoorte veele fchoone en groote Oeflers met 
een band lang, en breed, als een balf-ronde pype, aan 
de wortelenzo vaft gegroeyt, dat menze met een [tok van 
de fchorfJe moet afflaan, 
De een- en feventig fle Plaat 
Vertoont een Stam van het Mangium Candelarium, en hoe 
deze boom zyn wortels zo wel uyt den ftam als uyt de tak- 
ken in de aarde {chiet , waar door dezelve tot digte Bos», 
(Chen groeyen en vermeerdert werden. 
A = De 
