IV Bock. LXII Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. m3 
cortice nutrimentum fuum hauriunt, uti plures funt 
Tangreci fpecies, & pulcherrima Dryopteris fpecies, 
qua fplendentia & firma gerit folia. 
Nomen. Latine Mangium Cafeolare , quod dividitur 
in Album & Rubrum ab cafeiformi fructuum forma. 
Malaice Brappat & Mangi Mangi Padomara, exlam- 
pado-formi florum forma: | Quidam hanc etiam vo- 
cant arborem Bako, quod nomen cum precedenti 
commune eft. Ternatice Pofi Polk. Amboinice Wac- 
cat & Waüt, In Leytimora Watta cum cognomine 
femper albi vel rubri. Baleyice Brappa. Ejus fructus 
cafeiformes fpecialiter Boa Rembang vocantur. Pro- 
minentia ifta cornua circa arborem hanc propullantia 
Belgice nos vocamus Splits-Hoorns feu Subulas , quum 
plerumque bifida fint. Malaice & Amboinice Songa & 
Sula, h. e. Murices Re&i. Arbor ipfa Javanice & Ma- 
caffarice vocatur Pitada & Patada. ` s 
Locus. Plurimum nota eft hec arbor in Moluccis 
& adjacentibus infulis , quum he duriora & magis 
faxofa gerant litora quam infula occidentales, atque 
ubi femel hec arbor progerminat, vix iterum eradi- 
canda eft, ejusque femi-putridz radices tum & exfic- 
cate & dure in litoribus, inter faxa que prorepunt ; 
er multos etiam annos inveniuntur, uti id videri 
us Hative, & Halonge, ubi intra oćtuoginta an- 
norum fpatium nulle Brappat arbores progerminant, 
ipfarumque tamen radices fuperflue in confpectum 
veniunt. 
Ufus. Albe feu prime fpeciei lignum ufitatiffimum 
eft ad navium exftrućtionem, ex quo coftz , navium- 
qum fulcra formantur, ac prefertim ex naturalibus 
arboris curvis ramis: Non tantum durabile eft in 
aqua marina, fed etiam ifta valet virtute , quod non 
facile findatur , clavosque firmiter retineat : Secunde 
fpeciei fructus a vulgo eduntur, plerumque crudi, 
quod fingulari. delećtatur ipforum fapore ad cafeum 
adcedente fimulque auftero. Fungofüm cornu rom n 
rum lignum in aqua ebullitums it 61001104 | 
hum it endarir nr ett Varias res loco füberis, ad 
muftricolas nempe., ampullarumque opercula, fed non 
ita intumefcit aut firmiter clauditur ac fuber. 
: Malaienfes & Macaffarenfes tenera utriusque fpeciei 
omedunt folia ad pifces & Bocáffan, uti & matu- 
dos fru&us, fi mollefcant ; crudos, & in partes diffe- 
&os, in hisce vero infulis alba fpeciei fructus non 
eduntur, 4 
Rubre fpeciei femi-apertum fumunt florem, ejus. 
que rubra undique deprimunt ftamina cum binis ba- 
cellis s" que cruciatim per viride transfigunt piftil- 
lum, ne iterum erigantur ftamina, hunc ad capitis 
ornamentum gerunt, atque aurifices hujus fpecimen 
imitantur ad capillorum ornamenta. 
In mfula Dammea harum arborum fpecies obcur- 
rit cum alba conveniens , fed rotundiora & pinguiora 
gerens folia, que plerumque aquam adtingunt , ac 
tempore in pifciculos degenerant latos, qui Smarides 
vocantur, de quibus ulterius vide Hiftoriam meam 
Animalium fub titulo Pifcium arboreorum. 
- Utriusque fpeciei fruétus pifcibus etiam incoquun- 
tur „in partes diffeéti & cum iis comefti, fed jus ipfo- 
rum nigrefcit. 
_In Adpendice hec adduntur. 
Mangium cafeolare rubrum ‚in Amboina pro e oftium 
fluvii Elephantis crefcens , plerumque frutefcit , trun- 
cumque gerit vix cruris craffitiem habehtem , cujus ra- 
muli acuti admodum & quadrati funt, bina véro ipforuni 
latera latiora fünt binis aliis. Ejus folia funt magis 
oblonga quam arborefcentis fpeciei d wir polticés 
longa, tres lata, fuperius fubrotunda , & quatuor fimul 
obliquam formantia crucem. è 
Anno 1691. menfe Aprili in hoc frutice magna de- 
tecta füit Eruca, Vitis Eruce haud diflimilis , coloris 
pallide viridis, ejusque dorfum tenuiffimis fetis hit- 
tum erat „ac binis verrucis notatum , quibus longiores 
infiftebant pili, ad ejus vero latera flavos gerit cir- 
culos juxta artuum numerum. Ejus corpus in fep- 
tem divifum eft artus , quorum tres anteriores fex ha- 
nt breves & acuminatos pedes , quibus fuum peragit 
Tom. III. opus, 
pore ab utraque Caftelli Viétorie parte, in litori- ` 
daar zyn veelderley zoorten van Tangrecum, en de 
Jcboone zoorte van Dryopteris, met /tyve en glimmende 
bladeren. 
Naam. In.’ Latyn Mangium Cafeolare , verdeelt in 
wit en rood, na de kagskens-vormige gedaante der vruch- 
ten. Op Maleyts Brappat en Mangi Mangi Padomara, na 
de lamp-vormige gedaante der bloemen. Zommige noemen 
took Bako, een naam met de voorige gemeen. Op Ternaats 
Poffi-Pofli. Amboinfcb Waccat en Wait. Op Leytimor 
Watta, altyd met den toenaam van wit en rood. Baleys 
Brappa. De kaaskens werden byzonderlyk Boa Rembang 
genaamt. De uytftekende boorens of kegels rondom den 
grond dezes booms , noemen «vy in ^t Duitfcb Splits- 
Hoorens , om datze meeft in twee fpitzen ge/pleeten zyn. 
Int Maleyts en Amboinfch Senge enSula, dat is Murices 
reéti, of regte voet - angels. Den boom biet op Favaans 
en Macafjaars Pitada en Patada. 
Plaats. Hy is meeft bekent in de Moluxe en omleggen- 
de Eylanden, om dat die barder en fteeniger ftranden 
bebben, dan om de Weft; daar by eens opkomt , is by 
qualyk uyt te roeyen, en ziet men de bloote wortelen balf 
vergaan, en uytgedroogt, doch nog bard , tuffchen de 
Steenen op ftrand kruypen, ook nog veele jaren, gelyk 
onder anderen te zien is te weerzyden van " Kafteel 
Vittoria, op de flranden van Hative en Halong , daar 
ruym in geen taebentig jaaren Brappat-boomen geftaan 
bebben, en men nocbtans de wortelen ziet. 
Gebruik. °t Hout wan de eerfle of witte zoorte iszeer 
pri tot den fcheeps-bouw , om ribben en krom- 
outen daar van te maken, uyt deszelfs kromme takken , 
daar uyt men dan de matuurlyke kromte maar cen woor- 
geftelt model kan bakken. Het is niet alleen durabel in 
zee-water, maar heeft ook die Eer bet niet ligt 
Jplyt , en defpykers vrouwelyk boud. De vruchten van 
tweede zoorte werden van 't gemeene volkje gegeeten , en 
ww MEET Tonan, hobhonde vermaak in den pot-kazigen 
Jmaak , dte ook vry wat wrang is. Het vooze bout van 
de wig in water eens opgekookt , dat: die ziltig- 
beid daar uyt komt, is ook bequaam tot veele dingen, in 
plaats van kork, als tot deeften van Snyders en Schoen- 
makers, tot ftopzels van bottels, doch zy willen zo wel 
niet fwellen en toezuygen als kork. 
De Maleyers en Maccaffaren eeten de jonge bladeren 
van beyde zoorten raauw tot vifch en Bocaffan, als mede 
de rype vruchten als ze even beginnen week te werden], 
raauw.en in lukken gefneden ; maar in deze Eylanden 
eet men de vruchten van 't witte geflagt niet. 
Van 't roode geflagt nemenze de half ontlookene blóem, 
drukken de roode draadjes rondom neer ‚met twee boutjes 
kruysweegs door ^t middelfte groene boorentje geftreken , 
dat zy niet weder opryzen ; dit dragenze dan tot eem 
cieraatsop "t hooft. En de Gout/meden nemen ook bet fat- 
zoen daar van om bayrfiekers daar na te maken 
- Op ’t Eyland Damme beeft men een zoorte van deze 
boomen; met de witte zoorte meeft overeenkomende, dog 
met ronder en vetter bladeren, die meeft doorgaans’t wa- 
ter taaken, en met er tyd in kleene breede vifchjes ver- 
anderen , diergelyke men Smarides noemt, waar van 
ziet breeder in myn Hiftor. Animalium, onder den ti- 
tel van Pifces arborei. 
De vruchten van beyde zoorten werden ook by vilfchen 
gekookt , in flukjes ge/neden zynde , en daar na gegeten , 
doch xy maken ’t zap daar van f'wart. 
Dit wert in het Byvoegzel daar by gedaan. 
Mangium Cafeolare Rubrum , op Amboina by den 
uytgang van de rivier de Olyphant groeyende , n meeft 
een ftruyk met een [lam , niet boven een been dik, waar 
dan de ryskens zeer Jcberp en vierkantig zyn, doch twee 
zyden zyn veel breeder als de twee andere. De bla- 
deren zyn langwerpiger dan aan de boomachtige zoorte, 
5. duymen lang , en 3. breed , van voren mede rond toelo- 
pende, en met bun vieren een fcbuyns kruys makende. 
Anno 1691. in April beeft men op deze ftruyk een 
vote rupze gevonden , de wyńgaarts-rupze niet ongelyk, 
Tigt-gróen van coleur, op de rugge met Jane bayrtjes , 
bezet met nog twee wratten , waar op lange bayren fłaan , 
en aan de zyde beeft by geele oogjes, na “¿fetal der lee- 
den. Het lichaam is in 7. leeden verdeelt, de drie voorfte 
hebben 6. korte en toege/pitfle pootjes , waar mede by 
ett, vi vier agterfte bebben 8. pooten, dewelke Stomp 
zy 
