IV Bock. LXVI Hoofifi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. m 
& Tomoemo. Amboinice in Loehone Aytua, h.e. Si- 
deroxylums Tepuri ,& Timpule. || 
Locus. In omnibus creicit infulis, fed potiffimum 
jn parvis , quarum litora funt fcopulofa » in quibus 
cralla & fterilis reperitur arena, in Amboina autem 
raro obcurrit, fed copiofior eft in parva Cerama cir- 
ca Lucielam , praefertim in infula Nuffa Caffa ante 
Caybobbo fita, cujus Orientalis plaga ad hore di- 
ftantiam hisce arboribus denfe admodum eft obcupa- 
ta, quarum trunci & rami adeo intricati & hispidi 
funt, ut ad iftam partem vix permeari poffint ifta lo- 
ca, arena iftà craflà € glabra confperfa , fub qua mox 
rupes obcurrunt. invenitur porro in parvis infulis 
Tanakeka ante Macaflaram ‚in Crimata , & Belittona, 
ut & in ora faxofa Tunjontua prope Malaccam. In 
Macaflara quoque creícit ad ripas majorum flumi- 
num faxofas, fed ejus folia paulo funt majora. Ar- 
bufculas ex fcopulis effodi tanta cum terra, quantam 
adquirere potui, inque hortum tranf] lantavi , ubi gui- 
dem progerminabant, fed ob defectum a&ris marini 
iterum peribant. . TEE , 
Ufus. Aptiffimum eft hoc lignum ad inftrumento- 
rum manubria ob ejus duritiem & gravitatem , apud 
Amboinenfes autem raro eft in ufu, quum ipfis nimis 
difficile fit cefu, ceterum fi rite fuerit ficcum ,tor- 
niones ex ipfo elegantes formare poffunt cancellos. 
Ciftiarii etiam coronas , fimiliaque parva. opera 
ex hoc fabricant ligno; quz eleganter venofa funt, 
optimeque poliri po : Dictam infulam Crimatam 
^ multi inhabitant fabri & operarii, qui ex hoc ligno 
ciftulas formant , duriffimas ; durabiles, atque ele- 
anter venofas, iftud itidem adhibetur ad manubria 
& vaginas telorum , quz plerumque ex ftriato & ve- 
nofo eliguntur ligno , unde & fine dubio quam maxi- 
me expeteretur ah Enropeis armentariis , fi ipfis no- 
tum effet, quique fimile durum & politum ligium 
defiderant ad iclopetorum canales minorumque ar- 
qnorum manubria, quem in finem Crimatenfe optime 
adhiberi poffet, quum magis fufcum fit Amboinenfi 
allido ligno; Amboinénfes autem truhei crus craffi 
illad quoque geruntrubefcens lignum ; quod poftquam 
politum effet , fufcum quoque vidi: | 
Macaflarenfes reges hoc lignum jubent deduci ex 
Tanakeka, ex quo clavi lignei iat qui na- 
vigiis Corre Corren dictis infiguntur. Ad inftrumenta 
etiam adhiberi poteft talia, quibus aliud lignum fin- 
ditur ; Javani alia quoque ex hoc ligno fabricant opera: 
Sic quoque Amboinenfes Rhizothomos vidi illud in 
ufum advocare cum Radice Chine & fruftulo argenti 
inollabene obturata. Hoc decoctum fummopere lau- 
dant ad pravos corporis humores & fanguinem de- 
purandos & corrigendos , non autem purgatione , qua 
vis in hoc ligno non obfervatur; fed per fudores, u- 
rinam , & vomitum , fi veneni aliquid lateat adfumpti. 
Hujus ligni fruftum parte quadam igni expofitum, 
altera fua parte humorem exfudat, qui in fplendens 
depluens ferrum. mox nigrefcit. Hoc fucco Malaien- 
fes & Macaffarenfes dentes fuos inliniunt ut nigre- 
fcant & firmi fint, quod ipfis ornamento infervit. 
* Ternatenfes lignum hoc adhibent tam trunci quam 
radicum cum aqua contritum vel ipfi incoétum, & 
propinant hoc contra febrium zftum’& choleram. 
Tabula Septuagefima Nona 
Ramum exhibet Mangii ferrei. 
Ubi Litt, A. Ramulum floriferum ; 
B. Vero frugiferum repiaelentat feparatums 
* Tom. III. CAPUT 
Tomoemo. i op Loeboe Aytua, dat is Yzer- 
hout, Tepuri ‚en Tımpule. 
Plaats. "t Waft op alle Eylanden , dog meeft op kleene, 
die een klippige ftrand bebben, en waar op grof en ma- 
ger zant leyt, in Amboina is ’t weinig te vinden , maar 
wel op kleen Ceram omtrent Luciela > tnzonderbeid op 't 
Eylandeken N uffa Cafla voor Caybobbo gelegen , wiens 
ooftelyke zyde fchier ‚een uur gaans lang met deze boo- 
men als met een digte en doorgaande bage bekleet is, 
20 Stekelig en verwert van [lammen en takken, dat men 
er aan die kant qualyk kan doorkomen , allegaar op een 
grof en efen zant-Jtrand, daar onder men [trax kraal- 
lippen vint. Voorts beeft men * op de Eylandekens 
Tanakeka voor Macaffar , op Crimata en Belitton , enop 
den ficenigen boek Tunjontua by Malacca, Op Macaffar 
waft bet ook aan de kanten van de groote rivieren, die Jtee- 
nige oevers bebben, dog met wat grooter bladeren. Ik 
beb kleene plantjes uyt de klippen uytgebouwen , met zo 
veel aarde als ik daar aan bekomen kon „en in myn Tuyn 
verplant, daar ’t wel opkwam » maar Vermits °t de zee. 
lucht niet genoot , ten laatflen uytging. 
Gebruik. Dit is 't alderbequaamfte bout tot fleelen van 
gereet/chappen , wegens zyne bardigbeid en Jwaarte , dog 
de Amboinezen gebruyken 't weinig , om dat t bun te 
moeyelyk valt om te kappen, anders als ’t wel gedroogt 
is, konnen de drayers daar ook fraaye tralyen van maa- 
ken. De Kiftemakers lyften, en diergelyke kleen goet, 
"t welk mooy geadert valt , en zig wel polen laat. Op bet 
voornoemde Hyland Crimata woonen veel Smits en Tim- 
merluyden, dewelke uyt dit bout kleene kiftjes maaken , 
die zeer bard, durabel, en mooy geadert zyn , 't zelve 
werd ook gebruykt toż begteń en Jcheeden van ei AN b 
dewelke gemeenelyk van gevlamt bout moeten zyn. Dier- 
balven zoude bet buyten twyfel zeer getrokken werden, 
åls `t in Europa by de Buffemakers bekent was, dewelke dier- 
gelyke bard en glad bout zoeken tot laaden van Piftolen , 
en kleene roers, waar toe ’t Crimatafe beft was, om dat 
"t bruynder is , dan "t Amboinfche bleeke; dog aan de Am- 
hoinfche fiammen . dio oon dye dik zyn, beb ik "t mede 
gezień na 't roode trekkende , en "t avelk na 't polyften 
eenigzints bruyn wierd. 
De Macaffaarze yr laten dit bout van Tana- 
keka balen, om boute nagels daar van te maaken tot baare 
Corre Corren en Waartuygen : Men kan 't ook tot wiggen 
ang om allerbande /waare bouten daar mede te kloven, 
e Favanen maken 'er ook andere dingen van, zo beb ik 
"t ook de Amboinfche Wortel-mannen zien gebruyken , des- 
zelfs done Jpaanders in water kookende , een weynig Ra- 
dix China, en een Zeng zilver daar by doende, in een 
welgeftopte pot. Deze decottie pryzen zy zeer, om alle 
quaade bumeuren in *t lyf te verbeteren , en 't bloed te zuy- 
veren » B door purgeren , welke kragt in dit bout 
niet fleekt, maar door fweten, water maken, en brakens 
z0 'er i men onraat onder fchuylt. i 
Een jtuk van "t groene bout met "t eene eynd aan 't 
vuur gehouden , fweet aan 't ander eynd zekere Ee 
uyt dewelke op fchoon yzer vallende , favart wort, Hier 
mede beftryken de Maleyers en Macajjaren baare tanden, 
om dezelve pik fwart en vaft te n, 't welk zy voor 
een cieraat bouden. E : 
De Ternatanen gebruyken ’t bout zo van de flam als 
wortelen , °t zy in water gewreven, 't zy gekookt en in- 
genomen, tegens de brand van de koottze, en tegen 't 
ert. 
De negen-en-zeventigfte Plaat 
Vertoont een Tak van de Yzer Mangie-Boom. 
Alwaar Lett. A. een Bloemdragend takje, ` 
En B. een vruthtdragent afzonderlyk vertoont, 
Q LXVII, 
* 
