V. Boek. 1. Hoofifl. 
Nomen. Generali nomine cunéta ha arbores Latine 
vocantur Varinga, Plinio autem & antiquis Ficus In- 
dica. Belgice Waringe-boomen, quod nomen a multi- 
plici truncorum contorfione derivari poffet, nifi ve- 
rum nomen Malaienfe effet Waringin. Portugalli il- 
lam vocant Arbore de raix h, e. Arbor radicum feu 
radicifera, unde & Greco-Latine vocari poffet Ar- 
bor polyrrbizos. Peculiariter vero hic prima fpecies 
dicitur Varinga latifolia. Malaice Waringin daun Be- 
zaar, & Waringin Tsjampadaba. In Hort. Malab. tom. 
1. Fig. 25. vocatur Atty alu, Bracmanis Rumbadu, 
Ternatice Fi/Ja Foeru , & etiam Waringin, Baleyice Boe- 
mit, Macaflarice Caju Tanang, Amboinice Nuno 4- 
naban a forma foliorum cum illis Tsjampadabe , Bai- 
danice Sombang. 
Locus. Prima fpecies feu latifolia a Java obcurrit 
er Orientalem plagam Baleye & Celebes usque in 
cunćtas Molucce infulas, fed in Amboina non ita 
„frequenter ac fubfequentes fpecies, optim& &'maxi- 
mae obfervate funt in Hitoes ora, prefertim in li- 
tore Lebulebu , ubi vero nunc per ingentem inunda- 
tionem anni 1674 perdite funt, an vero in veteri In- 
dia feu aliis Occidentalibus pagis reperiantur, me 
latet, puto enim, Arborem Radicum a Linfchoteno 
defcriptam, qua circa Goam crefcit, a Varinga no- 
ftra quodammodo differre, atque ex auctoris iftius 
defcriptione comperio varias ibi reperiri fpecies, qui- 
dam enim ipfi tribuunt fru&um magnitudine Ciceris, 
alii Olive, qua utraque forma immo alia etiam hic 
reperitur, faltem noltra latifolia non ex ramis fuis 
emittit fila nec tot furculos, quot de veteri Indica 
fpecie teftatur, unde & jure diverfa liec habetur 
pecies. 
. Uus. Hec arbor nullam partem tigno aptam éx- 
hibet, excepto quod lata quedam fegmenta ex ejus 
trunco excidantur , ex quibus volute formantur, 
que in proris navigiorum Kotte Korre dićtorum or- 
namenti gratia inponuntur, & topiario opere elegan- 
ter & artificiofe exciduntur, fed non durabiles funt, 
fi non pigmento quodam obducantur, meliores vero 
funt ex minori parvifolia fpecie formatz. 
_Amboinenfes has fepe plantant arbores in fori lo- 
. «is, ut fub ipfarum umbris, fi excreverint, concio- 
“nes frequentent, qualis vaftifima & elegantiffima lo- 
cata erat in Hila ante memoratum iftud di - 
ue plärimis truncis & ftipirihue evrenfa erat inftar 
Braficz, ita ut totum forr-tráctum conventus Key- 
tetto obcuparet , craflilimum gerens truncum, & ma- 
am radicum congeriem inítar fcopulorum, unde 
vis horribilis undarum marinarum adparuit, qua fefe 
17 Februarii anni 1674 per terram difpergentes , hanc 
vaftdm arborem ita rapuerunt, acfi nunquam ibi locata 
fuiffet, licet ad fclopeti diftantiam a litore remota 
effet. 
` Homines, uti dictum fuit, ejus fructibus non ve- 
Ícuntur, licet maturi fatis fint dulces, fed fimul fa- 
tui, contra omnes majores filveftres aves, ac pre- 
fertim palumbes & annui dicti, quam maxime ejus 
expetunt fructus, ita ut magna copia ad has advolenr, 
easque frequentent arbores iis menfibus, quibus ma- 
turefcunt fructus, quod bene norunt aucupes: fi jam 
illi decidunt, apri hos inveftigant & comedunt, ve- 
natoresque hos iterum inveftigant: Tenera arboris 
folia plebi oleri inferviunt, que coquunt, fed inad- 
Pun conqueruntur ejus ufum capitis vertiginem Caus- 
" fare. 
In Keytetto montibus quondam ingens locata crat 
` Varinga latifolia, que quotannis fub finem Orientalis 
feu pluviofi anni temporis vetuíta fua dimittebat folia, 
ac mox fub initium Occidentalium feu ficcorum men- 
fium nova regerminabat , fructusque producebat, ex 
qua incole Kalonga anni temporis dignofcebant, 
arborisque excellentem magnitudinem zftimabant, uti 
& omnes tales arbores, quas ante ipforum Ballurren 
feu publica zdificia locant, ipfis magno funt honori, 
quzque ipfis Capalla Negry h. e. pagi princeps vocan- 
tur. Hee ipfa vero abor circa annum 1642 prola- 
batur, quum tumultuofüs Kackialay junior Hitoes 
centurio montes iftius regionis obcuparet, ut cum 
noitro populo bellum gereret ; unde pro certo omina- 
bantur, immo ipfi incole, inregulare & inconditum 
illud inperium brevi deftru&um fieri, cujus; uti di- 
Tom, III. cum 
AMBOINSCH KRUYDBORE f. 
* avaar van, als gezegt, de Waringa een Symbolum is, 
jl 
N aam. Met een generale naam worden alle dezà boó- 
men in 't Latyngebeten Varinga, by Plinius en de ouden 
Ficus Indica. nt Duits Waringe-boomen , "t welk 
men van't veelvoudige wringen der kammen zoude kunnén 
aflyden , indien de zuivere aleytze taal niet was Wa- 
ringin. De Portugezen nomen bem Arbore de raix , 
má 5, Lag besi A? 0f wortel-boom, en daarom men 
L ‚Poemen in”; Grieks- Latyn Arbor polyr- 
rhizos, 1n't byzonder word deze vh zoorte genaamt 
Varinga latifolia. Op Maleyts Waringin. daun Bezaar, 
en Waringin Tsjampadaha. In Horto Malabarico 
tom. 1. Fig. 25. biet by Atty alu, in ’t Braminees Rum- 
badu, Ternataans Fifla Foetu, en Jlegts Warinein 
op Baleys Boemit , Macaffers Caju Tanang, Amboins HN 
no Anahan van de Sehykenife der bladeren met die van 
Tsjampadaha, Bandanees Sombang. 
Plaats. De eerfte zoorte of breedbladige vind men van 
Java Ooftwaarts aan door Baly en Celebes, tot in alle de 
Moluxe Eilanden, doch in Amboina zo veel niet, als de 
volgende geflagten, de fchoonfte en grootfle zag mien op de 
kuji van Hitoe, inzondérbeid op de Brand van Lebule- 
hu, daarze mu door de groote watervloed van "t jaar 
1674 uitgeroeid zyn, of menze in oud Indiën of andere 
plaatzen om de Weft vind „ is my onbekent , want ik fus- 
tinere, dat de Arbor Radicum by Lin/cboten befcbreven, 
en omtrent Goa wallchende , van onze Waringin wat 
werfchild, en uit de befebryving van de Autbeuren be 
merk ik ook, dat by zelfs aldaar van verfebeide zoorten 
zy, vermits zommige bem een ‘vrucht toe/chryven , in de 
grootte van een Cicer, zommige van een Olyve, welke beide 
gedaanten en meerder men albier vind , immers onze breed- 
bladige geeft zo veel draden niet uit bare takken, nog zet 
zo veel lammen, als men van de oude Indifche zept, en 
daarom menze billyk voor eem byzondere zoorte rekenem 
moet. 
Gebruik. Yan dezen boom kan men niets vinden, tot 
timmer-bout bequaam, bebalven dat men eenige brede 
ftukken uit * bout kapt, waar van men de krullen maakt, 
die men voor op de fievens der Korre Korren zet tot cie- 
raat, en met lofwerk konflig uitge/neden zyn, doch zy 
zyn aldaar niet durabel , zo menze niet met eenige verwe 
beftrykt , en beter werden van de kleenbladige zoorte ge- 
maakt. | 1 
De Amboinezen planten zomtyds deze boomen , met een 
tak of fłok op haar markt-plaatzen, om onder deszelfs 
fcbaduwe, alsze groot werden, vergadering té bouden, 
diorgelyke een zeer fchoone en siste fiom’ vp Tila voor 
EMEL? waves mini u VELE JLammen uytgebreid , als 
een kool-Dlante , zodat by de geheele markt-plaats van 't 
gefpanfchap Keytetto ele, met een zeer dikkeh flam , 
en klompen van wortelen , als klippen, waar aan de kragt 
van die fchrikkelyke Zee-baren gebleken is, die zig op den 
17 February van gemelde jaar 1674 op "t land werpende, 
dien geweldigen boom dveggevoert bebben, als of by daar 
nooit geftaan badde, hoewel by ruim een musquet-fcboot 
van Los afftond. i 
De menfchen, als ges. nuttigen zyne vruchten niet, 
boewelze in baar: volle rypheid redelyk zoet , maar daar 
by laf zyn, daar en tegen allerbande groote wilde vogels, 
inzonderheid wilde Duiven , en jaar- vogels zyn zeer gre- 
tig na deze vruchten, zo dat men de wilde Duiven met 
menigte daar op ziet, in de maanden, alsze ryp zjn, 
daar de Wildjchutters op letten, als nu de vruchten af- 
wallen, zo paffen daar de wilde Varkens op, om dezelve 
op te knappen, en dan de Fagers weer op haar: De jon- 
e bladeren zyn by 't flegte volkje een moeskruid , om te 
LE , doch de ongewone klagen, datze 't booft wat be- 
zwaren. 
In 't gebergte van Keytetto ftond eertyds cen groote 
Waringe-boom van dit ge/lapte, die jaarlyks in "t ein- 
de van de Ooft- of regen-moufJon zyne oude bladeren af- 
[meet , en firaks daar op int beginvan de Weft- ef droge 
mou/Jon nieuwe bladeren en vygjes voortbragt , waar aan 
^t landwolkje de verandering van de mouffons leerde ken- 
nen, en zyne uitnemende grootbeid in waarden bielden, 
elyk zy alle zodanige bomen doen, die zy voor bare Ba- 
aen of ftadbuizen planten, en Capalla Negry , dat 
is, hooft van 't- Dorp noemen. Dien zelven boom viel om- 
trent ’t jaar 1642 omver , als den muiteling Kackialay 
jong [le Capitein van Hitoe in’t zelve gebergte zig neder ge- 
flagen hadde , om onzen flaat te beoorlogen , tot een va 
woorbeduidzel , zelfs na t zeggen der Inlanders , dat die wil- 
de en ongebonden regering baafl zoude uitgeroeit werden, 
Er" 
