n6 HERBARII AMBOINENSIS  LiberV zem 
CAPUT TER T.I.U. M. 
Grofjularia domeftica. Nuno Hauel]i. 
Ecundam Varinge claffem voco can a 
copiofis ejus fructibus , qui forma Groflulorum 
plurimi ex ramis progerminant, hzc autem claf- 
fis pauca emittit fila eu chordas ex ramis fuis, plu- 
rimasque habet varietates , quas omnes recolligere 
vix polum, primarias vero ejus enumerabo , quas 
divido in domefticas & filveftres, 
Primo GrofJularia domeftica feu Nuno, non ita di- 
citur, acfi ab hominibus colenda & propaganda ef- 
fet, fponte enim fua in filvis proprie crefcit, fed quia 
homines eam quam maxime expetunt , fique hanc in- 
veniant, follicite illam colunt ob foliorum ufum, 
quam ob rem per ftipites etiam prope edes plantatur, 
ubi in ingentem & late extenfam excrefcit arborem, 
folitario excrefcens trunco, qui vero ex pluribus aliis 
viderur quafi compofitus , & prope radices magnas 
fatis format cellulas feu cameras, qua hominum late- 
bris infervire poflunt. 
Ejus ramuli funt longi. & graciles, quibus plurima 
infident folia folitaria & inregularia, minora & angu- 
{tiora , quam in precedentibus fpeciebus , vulgaris 
forme uti Mange, oblonga nempe, quinque, fex, 
& feptem pollices longa, vix binos lata, albis ac pur- 
pureis coftis pertexta, quz in arcus definunt, qua- 
rum interftitia tenuiffimis venulis, more Varingarum, 
pertexta funt, atque abrupta innoxium fundunt lac, 
quod & ubique in cortice obfervatur, tenera autem 
. hzc folia faporem habent mollem & dulcem , que 
& albicant,atque intra biduum poft novilunium pro- 
germinant , hec enim tantum edulia funt: Vetufta 
vero funt dura , glabra, nec ullo modo hirfuta: Cun- 
&i hujus arboris ramuli referti funt copiofis groflulis, 
ita ut vix dignofci poffint ; quisque vero groflulus 
magnitudinem gerit Pifi, parvoque continetur peri- 
carpio, quod brevi fuftinetur petiolo, eftque primo 
pallide virens , nigricantibus punctulis notatus , ac de- 
mum intenfe luteum gerit colorem, feu ruffefcit, nun- 
quam vero mollefcit, & intus repletus eft granulis, 
eftque ficcüs, atque hominibus infipidus. 
Arboris lignum magis albicat quam praecedentium, 
eft autem etiam fuccofum , molle, facile exficcan- 
dum, fed non durabile: Hec vero fpecies nulla vel 
rara ex ramis fuis emittit filamenta , excepto quod in 
quibusdam locis brevia dependeant fila , ita ut opti- 
TA arhoris repræfentet formam circa hominum æ- 
es, : ue 
` Anni tempus. Uti dictum tun splernmane die fnhfe- 
quente plenilunium cornicula ifta longa fefe aperiunt, 
atque in foliola explicantur, quz per tres dies mol- 
lia funt & edulia, non autem ita precife fuum obfer- 
vant tempus, ita ut «om per binos dies citius 
vel ferius excrefcant. Fruétus ab avibus cométti, at- 
que inter faxa vel in putridam arborem decidentes 
per feceffüm , in arbufculas excrefcunt , que tranfplan- 
tari poffunt, alioquin longa emittit Se Ae per que 
roximz fefe nectit arbori, multis quafi brachiis fefe 
extendens, atque tali modo circa iftam novum format 
truncum. 
Altera hujus Varinge varietas precedenti fimilis 
eft, excepto quod folia fint paulo longiora, obfcure 
virentia; fique tenera. rubentia, faporis aciduli, ac 
proinde non ita grata, quam ut cruda edantur ; Fru- 
dus ejusdem funt forme & magnitudinis , fed rario- 
res in ramis obfervantur, ac tardiffime maturefcunt. 
"Tertia varietas quam maxime differt a binis prio- 
ribus, hancque ad parvifoliam reducerem , fedcom- 
munem fequi cogor methodum , quum a vulgo ad Nu- 
no edule revocetur, ejus folia minora funt quam præ- 
cedentium , tenuiora, & glabriora, quatuor & quin- 
que pollices longa, binos lata, nec cofte multum 
rotuberant, nec adeo parallele funt, interftitia alio 
itidem modo conftituta funt, juniora autem folia al- 
bicant ac fplendent, atque circa novilunium fefe a- 
periunt: Fru&us rari funt & rotundi , uti in parvifolia 
fpecie, eodem quoque modo plura ex ramis emittit 
filamenta ruffa feu mellini coloris , que inftar filo- 
rum navigii dependent, fique fue conmittantur na- 
ture, terre fefe inplantant , novosque formant truncos. 
Nomen. 
ll: HOOFDSTUK 
De tamme Groffularia ofte Beffe- Binho 
Et tweede geflagt van de Waringe-bomen , noem ik 
H Groflularia , van de veele vruchten , die men inge 
daante van kleyne Vygjes , overvloedig aan allede 
takken ziet, en geeft dit gejiagt mede weinig draden 
koorden uyt zyne p > maar ’t beeft veele veranderin= 
en, die ik niet al ontbouden beb, ten princibaal 
p ik 't in tam, en wild. Prin bain e 
1. Groffularia domeftica, of tamme Nuno, zo niet 
genaamt „als of ze van menfcben moeften voortgeteelt wer. 
den, want zy waft eygentlyk van zelfs in "t wild, maar 
om datze de men/cben geern bavenen, als ze dezelve vinden 
wegens "t gerief der bladeren, en ook tot dien eynde met 
Stokken by baare woningen planten. "t Werd een zeer bo: 
en en wyd uytgebreyden boom , met een enkelde flam op- 
batend? ; maar die uyt veele armen zamen gezet fcbynt 
en by de wortels groote kamertjes of cellen makende „daar 
in men zig verbergen kan. 
De ryskens zyn lang en rank, daar aan [taan veele bla- 
deren, enkeld en zonder ordre, kleender en fmalder dan 
aan ’t voorgaande geflagt , van gemelde fatzoen als Man- 
gas bladeren; te weten langwerpig, yf , zes, en zeven 
duymen lang , fchaars twee breed , met witte en paralle- 
le ribben , die met baar bogen fluyten , welkers SCH 
plaatzen met fyme adertjes na de manier van de Waringe 
doorweven zyn , en afgebroken, een onjcbadelyke melk 
uytgevende, gelyk ook over al de fchorffe , van fmaak 
mals en zoet , inzonderheid de jonge bladeren , die witach- 
tig zyn sem een dag a twee na de nieuwe Maan baar ope- 
nen, want die alleen zyn tot eeten bequaam: De oudere 
werden bard, glad, zonder eenige ruygte , alle de takjes 
hangen zeer vol kleyne Vygjes, dat men ze qualyk be- 
kennen kan, en yder Vygje is in de grootte van een Er- 
wet, en flaat op een kleen bordje aan een kort fleeltje, 
eerft bleek-groen , met [wartachtige puntjes, ten laatjien 
boog-geel af ros , nooit week werdende , binnen kleen-korlig, 
droog, en zonder fmaak voor de menfchen. 
Het bout is witter dan aan ^t voorgaande geflagt , mede 
zappig, week, ligt opdrogende , en niet durabel; deze 
zoorte geeft geene of weinig touwen wan baare takken „bee 
balven dat men bier en daar korte draden ziet af bangen , 
zo datze de befte fatzoen van een boom maakt, te weten 
omtrent de wooningen der menfcben. ` 
Sayzoen. Als gezegt, ziet men gemeenelyk sen dag na 
de mienano Manm, do lange hnorentjes baar openen , em 
in bladeren uytbreyden, die dan in drie dagen mals ef 
eetbaar zyn, doch zy bouden zo precies haar tyd niet, 
dat men ze niet een paar dagen vroeger of later vind. 
De vruchten van de Vogelen gegeten, en door den afgank 
tuffchen ftenen en in een verrotte boom vallende , fcbieten 
op kleyne boompjes , die men dan verplanten kan, anders 
wert bet een lange rank , die aun de naafte bomen pus e 
met veele armen omgeven, en xo metter tyd om dezetve 
een nieuwe ftam formeert. 
De tweede verandering van deze Waringes is de voti- 
ge gelyk, bebalven dat de bladeren wat langer zyn, don- 
ker-groen , en als ze jong zyn rood-achtig , van 
zuur-acbtig , en dierbalven zo aangenaam niet om raaut) 
te eeten. De vruchtenzyn van bet zelfde fatzoen en grootte, 
dog [taan ydeler aan de takken „en werden lang faam TYP. 
e derde verandering verfebilt ory wat van beyde de 
vorige, en ik zou deze onder "t kleenbladige gellagt reke- 
nen, dog ik moet de gemeene man volgen, die ze onder de 
eetbare Nuno teld. De bladeren zyn kleender als de voe 
rige, dunder, en gladder , vier en vyf duymen lang» 
twee breed, de ribbetjes fleken niet verre uyt, en lopen 
20 paralleel niet, ook zyn de tu[Jcben-plaatzen op een a 
dere manier geadert , de jonge zyn wiżacheię et B. 
mend , openen zig omtrent de nieuwe Maan. De or YA 
ten zjn weinig en rond gelyk aan de kleenbladige , 0P : 
zelfde manier geeft "t ook veele draden over al UJI 246 
takken „ros of boning-verwig „die als zeylgaren à ange ^w 
en als men ze begaan laat, baar in de aarde vaji me”? 
en nieuwe [tammen formeeren. Naam, 
