V Boek. V Hoofiff. 
tates juxta locorum varietatem , prima fpecies ubi- 
que crefcit tam in montibus quam in. planitie, raro 
autem in denfis filvis; fecunda fpecies tantum in li- 
tore reperitur, nec ita obvia eft, quam prima. 
Ufus. Lignum leviter ficcum foco utile eft, fed 
aliis femper lignis mixtum, Tenera ejus folia tan- 
uam Ulang comedi poffunt ad Bocaflan , funt autem 
emper duriora illis Groffularie. Bacc& cibo infer- 
viunt omnium avium, prefertim cunctis Pfittaci fpe- 
ciebus , atque ex relatu Aroenfium etiam. avibus 
Paradifiacis: fila autem ejus dependentia vires dicun- 
tur habere exftinguendi Macaffarenfium venenum, 
fi mafticentur, illorumque fuccus deglutiatur, atque 
mafticata pafta vulneri inponatur, contra pifces quo- 
que venenatos, Cancros &c, laudantur , qui ex in- 
rovifo comefti funt: Eadem fila, fed potiffimum 
eiis feu latifoliz fpeciei, incola Ceramenfes & in- 
fularum ad Eurum fitarum ad chordas arcuum adhi- 
bent, que in aqua macerantur, parumque contun- 
duntur , donec mucilaginofa fint, atque adglutinari pof- 
fint ad craffitiem baculi Javanenfis , dein lapidem ip- 
fis adligant , atque per aliquot feptimanas tali modo 
dependent, donec in firmas exficcentur chordas. _ 
Varinga parvifolia in Zephyreis Chine plagis quo- 
ue obcurrit, itt provinciis Quantung & Fockien, uti 
& ad Borealem partem , ibi alta eft arbor, femper 
virens, que ad vias plafitatur & in magnis areis, ut 
umbram prabeat , idem fit per ramum alius arboris , 
per aliquot tempus terra obvolvatur ac dein ad 
truncum diflecetur & tranfplantetur ; Chinenfibus vul- 
go vocatur T/chéug , doćtis vero Yon „in zdium tectis 
etiam crefcit , quum per avium fimum ejus femina 
ejiciantur, atque ibi ferantur, unde & ipfis dicitur 
sjau 1/cbeng , hi e. avium Varinga. , 
Arbor Enfanda , quam Portugallici fcriptores dicunt 
in regno Congo-crefcere , nulla alia videtur effe arbor 
quam Varinge fpecies , unde éz verba Caroli Clufii 
libr. primo Exotic. cap. 1. hic fubjungemus; que de- 
{umpfit ex Pbilippo Pigafetta, 
In infula Loanda fita ante oftium fluvii Coanza , qui 
partem regni Congo perfluit, arbor crefcit ab incolis 
Enjanda dicta, que alta eft, femper virens, ac fin- 
gularıs nature, ex ejus enim ramis, quos alte exten- 
dit, filamenta quzdam feu chorde dependent , qua 
terram tangentes radices agunt, & arbufculas emittunt, 
talique modo propagantur, Sub exteriore harum ar- 
borum cortice alter reconditur , tenuem formans tex- 
turam, ex qua contufa, depurata, & per longitudi- 
nem ac latitudinem extenfa veftimenta formantur, 
quibus vulgus tam marés quam femine fuum tegunt 
corpus, 
Supra libr. 2. in Agallochi deferiptioné innuimus, 
ex relatione quorundam Sinenfium, illorum arborem 
unam eandemque cum hac feu faltem ejus fpeciem . 
efle, magnam enim fimilitudinem gerit cum parvi- 
folia Varinga, qua in fententia adhucdum perfeve- 
ramus ,, donec certiorem hujus rei acceperimus rela- 
tionem , in ea autem confirmor, quum anno 1677. 
ex Bantama jufli adferri ramulos quosdam iftarum!Va- 
ringarum.. que ante regis palatium locate funt , de 
quibus Chinenfes ibi habitantes fepius teftąti funt, 
in iis Calambacum feu Agallochum latere , ipfosque 
odorem iftius certis et Städer obfervavifle , & regi 
pecuniam obtuliffe , nolebat autem permittere aliquid 
ex iftis arboribus detruncari, multo minus , ut ex- 
irparentur.. Iftarum itaque ramuli cum foliis ad me 
delafi omnino convenieban: cum prima feu alta Va- 
ringe parvifoliz fpecie fupra defcripta, qui in ramus 
los plures divifi erant, quibus folia infidebant inz- 
qualis magnitudinis , binos nempe cum dimidio , & 
tres cum dimidio digitos longa , ceterum ejusdem 
forme, atque tenuibus venulis copiofiffime pertexta. 
„Się quoque in Uliafferenfibus infulis vetuftam Vá- 
ringe radicem exftirpavi , que in rupe ad litus locata 
„erat, que intus ruffefcebat nigricantibus venulis per- 
texta, & ad externam faciem verum referebat Agal- 
lochum , nullum vero peculiarem fpirabat odorem, 
forte quod ab aqua marina effet confpurcata. 
Quid Malayenfes de aureis floribus referant , quos 
homines quidam fortunati in hac invenerunt arbore, 
fupra capite primo relatum fuit, fi modo pro aureis 
Tom. III. floribus 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
dentbeid der plaatzen , de eer[le zoorte waft over al; 4o 
wel in."t gebergte als in de vlakte „doch zelden in 't digte 
wout ; de tweede zoorte vind men alleen op firand, en is 
20 Vrun erä de eerftei fran 
Gebruik. °? Hout wind-droog zynde , is be | 
brandbout , doch altyd onder etter bout Fang 
jonge bladeren kan men ook als een. Ulang eeten tot Bo- 
caljan, doch zyn altyd barder dan die van Groffularia; 
De befiön zyn een geduurige koft voor ‘allerbaride: voge- 
len > inzonderbeid voor alle zoorte van Pa egayen ; en na 
t zeggen van de Aroöezen s ok voor de DN SC 
de afbangende draden werden toegefchreven de kragt van 
't MacafJaarze fpatte-gift tegen te ftaan, als men dezeloe 
knouwt , het zap daar van in/welgt, en "t knouwzel o 
de quetzuure bind, als mede tegens allerbande Jcbadelyke 
viljeben „ Crabben €c. die men onvoorziens gegeten heeft, 
De zelfde draden, dog meeft van de lage of brede zoorte 
gebruyken de Inlanders van Ooft-Ceram , en de zuyd-opft 
Lylanden, om peezen tot bare bogen daar van te maken, 
want zy wekenze in *t water , kneuzenze cen weinig, 
tot datze flymerig werden, en aan malkanderen kleven s 
in de dikte van een Favaanze rotting, daar na binden 
zy een fleen daar aan, en latenze eenige weken aldus 
po, zá > tot dat ze in [Lyve peezen opdrogen. 
exe kleenbladige Waringe vind men ook in de zuyder- 
deelen van China ‚in de Provintien Quantung en Fockien 
en ook wel noordelyker , zy is aldaar een boge-boom, al. 
tyd groen, en men plantze 'aan de «oegem sen op groote 
pleynen , om fcbaduwe daar ván té: hebben; t zelve ge- 
Jcbied met een tak van een andere boom, als men bem 
een tyd lang met aarde bewind , daar ma by den flam 
afzaagt en verplant ; in "Lgemeeri Chinees biet ’t Tichéug, 
maar by de geleerde Yon, 't waft op de daken van de 
buyzen ,; door der vogelen afgang aldaar gezaayt y't welk 
zy bieten Tsjau Ifcheng, dat ts boga- aringi 
Den boom Enfanda, die de Portugeze Schryvers zeg- 
gen in 't Koningryk Congo te waffen; fchynt anders niet 
te zyn dan een Waringe van dit fellagie , wesbalven 
avy de woorden van Carol. Cluf. libr, 1, Exotic. cap. 
1. bier by willen zetten, gelyk:by ze uyt Philippus Pie 
gafetta geleend beeft. d OORT Si 
. Op't Eyland Loando, gelegen voor de mond wan de 
rivier Coanza, die een gedeelte van ’t Koningryk Congo 
door/poeld , waft een boom van de Inlanders Enfanda 
genaamt , boog , altyd groen, en met een byzondere na- 
ture begaaft ‚want van zyne bakken „die by om boog uit- 
Jpreyt „werden zekere touwtjes of Jnaren afgelaten , die 
als ze de aarde raken, daar in wortelen , en nieuwe byumpjes 
uytmaken , en op deze manier baar vermenigvuldigen. 
Onder de buytenfte baft-dezer. bomen vind men een ande- 
ren, als een dun geweef , waar van geklopt , [choon ge- 
maakt, in de lengte wytgerekt, zy eenige Jtofjes maken, 
avaarmede "t flegte volkje, zo Mannen , als vrouwen, 
hare lighamen bedekken. . 3 | 
Boven in ’t tweede boek im de befcbryving wan Agal- 
Jochum., hebben «vy gezegt „dat na bet verbaal van eenige 
Chineezen, denzelven boom of eenderley zy met dezen 
of een geflagt daar van, want by beeft groote gelykeni/e 
met bet kleenbladige Waringin , in welk gevoelen wy 
ook nog biyven, tot dat ik zekerder berigt daar van, be- 
kome. Jk werd daar in gefierkt,. dewyl ik Anno 1677. 
van Bantam beb laten brengen ¢enige takjes van die Wa- 
ringe bomen die voor "s Konings Paleys fiaan, waar van 
de Chinezen aldaar woonachtig dikwils getuygt bebben s 
dat in dezelve Calambakof Agallochum zoude fcbuylen, 
om dat xy de reuk daar van op zommige tyden gewaar 
wierden, ook den Koning geld daar voor aangeboden beb- 
ben , doch by wilde niets daar van af laten kappen „ik laat 
ftaan omkappen: De voorfchreeve takjes dan met baare 
bladeren , by my gebragt; quamen gebeel em al overeen 
met de eerfte of hooge zoorte van onze kleenbladige Wa- 
ringin, bier boven rosę ap zynde vol ryskens , ep 
daar aan de bladeren van ongelyke grootte „te Weten van 
o! tot 31 vingers lang, anders van "t bovenflaande fat- 
zoen, en met fyne adertjes doorwevem -s 
Zo beb ik ook in de Uliaffers een oude Waringe- 
awortel gekapt , op een klip aan firand flaande, dewelke 
van binnen bruyn was , met fwartachtige aderen gekrult, 
ep van aanzien ’t regte Aguilbout gant/ch gelyk , doch 
wan geen zonderlyken reuk y mifJébien am datze van't zee- 
water be/pat wierden. PH dile 
Wat de Baleyers van de goude bloemen verhalen , die 
zommige gelukkige men/cben op dezen boom zullen gevon- 
den hebben , is boven in 't eerfte Kapittel verbaalt > =z 
S 2 
