V. Bock. VII. Hooff, AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
Sub externo trunci cortice ambe ha fpeciesac po- 
tifimum ultima alium folidum & lentum gerit corticem 
feu librum ligno incumbentem , qui nulla vi diffringi, 
fed in longitudinem & latitudinem extendi &- deduci 
poteft, uti poftea id ulteriusindicabitur. Totus vero 
cortex dulcem gerit faporem inftar tenere Pinange; 
Anni tempus & folum cum antecedenti convenit. 
Ambz propagantur tam per Craflos ramos, quam 
er maxima granula, que per avium fecefium hinc 
inde projecta in hortorum areis fepe progerminant. 
Nomen. Latine Caprificus Amboinica, prima latifo- 
lia, altera anguftifolia ,-Belgice Wilde Vygen van Ooft- 
Indie, Malaice Gaudal, Javanice Condang , aliis ve- 
ro Malaienfibus. & Macaffaris Birani & Virabi voca- 
tur. Ternatice Tsjorro, Amboinice in Hitoea Habu- 
ol & Malabuol , in DE HIA Malabuur : ultima vero 
fpecies feu anguftifolia peculiariter vocatur. Sacca, 
quod nomen potiore jure fubfequenti tribuo, in Loe- 
hoea Mattabe & Mattabu Malamabo,& Malamabulo;Ma- 
caffarenfes quidam hanc quoque vocant Krótje , angu- 
ftifoliam nempe , in Banda Burang , in Baleya Haat 
dicitur. 
Locus, Hee arbores per totam aquofam Indiam no- 
te funt, plurima vero in Orientalibus obcurrunt in- 
fulis , & licet in quibusdam locis varietas quedam 
in hisce obfervetur , ad has tamen binas fpecies 
commode reduci poffunt. Exempli gratia Birani in 
Macallara crefcens eft ex anguftifoliis , ejus vero 
fru&us funt magni & rotundi, ac fenfim obfcure ru- 
bentes, qui coqui etiam poffunt & edules funt, ejus 
folia quoque minora funt & oblongiora Amboinenfi, 
ad Varinge folia magis adcedentia. | 
U/us. Hoc lignum recens gravius eft, fed molle, 
nullique tigno aptum, iis dutem conducit , qui conti» 
nuum alere ignem tenentur , qualis ad Arace & calcis 
exuítionem requiritur & defideratur , fi enim fere fit 
ficcum, lente ardet inftar cefpitis , fique femel ignem 
conceperit , conftanter liunc alit & fovet , aliis vero li- 
gus addendum eft, fi clara defideretur flamma; Ru- 
ori fructus tam latifolie Amboinenfis , quam angufti- 
folie Macaffarenfis apud vulgus magno in nfi funt 
ad cibum , ac potimmum tempore penuriz & famis: 
Crudi eduntur cum Sale, Canariis , & ficcis pifcibus, 
. meliores autem funt diffeti , & a granulis depurati , 
quz abjiciuntur , reftansque alba & duriuscula caro 
‘cum aliis herbis in aqua ebullitur, 
Baleyenfes confciffos & depuratos ficcant fructus , 
quos fervant: in ufum penuriz tempore, quos fimul 
cüm Oryza coquunt, ut copiofius exhibeant nutri- 
mentum; fepius cum admiratione confpexi incolas 
. tantopere hosce expetere fructus, ac tam avide illos 
comedere, quum Europzorum ftomachum adeo ad- 
avent, ac tam difficile digerantur quam panis ab 
mboinenfi. 
Tenera autem prefero ac mollia folia, quz a 
cunctis hisce indigenis eduntur tam cruda cum Bo- 
caffan & pifcibus, quam co&a cum viridi Cadjang; 
fEthiopes Hitoenfes trunci lac propinant pueris, qui 
incipiunt laborare variolis Amboinenfibus , ut melius 
erumpant , rubri quoque hujus arboris fructus feu po- 
ma antidotum funt. pifcium noxiorum , ac prefertim 
Utricularii, fi incaute comefti fuerint. 
In infula Bandenfi Poekeron di&a hec arbor co- 
piofe obcurrit, que radicibus fuis ac alis fupra ter- 
ram mirum in modum concrefcit , multasque format 
foveas & crateres, in quibus femper aqua pluvialis 
ftagnat, quz optimum hominibus prebet potum, ex 
quo vivunt. ujus radices etiam eduntur tanquam 
antidotum, fi venenati quidam fructus vel pifces co- 
mefti fuerint, Ex dicto cortice lento, qui ligno incum- 
bit, Alphorenfes Boeronem & Ceramam inhabitantes 
norunt ope fubaćtionis & extenfionis tenuem forma- 
re texturam , ex qua Tsjedakkos feu campeftria fabri- 
cant, que circa medium circumvolvunt corpus , ac 
porro nudi funt. Quum Tsjedakkos hec Amboinice 
vocentur Sakka, hinc quidam hanc arborem Sakka 
vocant , ac cum fubfequenti confundunt, 
Ejus cortex comeftus, vel agua incoétus, ac pro- 
pinatus vim habet refrigerandi in febribus & Dyfen- 
teria fiftenda, quem-in finem Amboinenfes quidam 
Tom, III. hanc 
Onder de buitenfte Jchorffe des ftams bebben bei. Mt 
zoorten, dog voornamentl yk deze Ger een ee cal 
en taye baft, naaft *t bout leggende , die Met geen gewelt 
in ftukken getrokken , maar wel in de lengté „en breedté 
van malkander uitgerekt kan werden, gelyk wy bier na 
SC en. Den gów bajt is zoet van Jinaak , als 
inang. Sayfoen en ; , A 
de mai 1 A yi grond żyn een en 't zelf- 
eyde worden ze voorigeplant , zó door dikke takke 
door de root [le van de reyntjes „die door den win tyo 
vegelen bier en daar gefmeten werden > en ook dikwils op 
de bedden van de Thuynen opkomen. 
Naam. In't Latyn Caprificus Amboinica, d'eerfte 
latifolia, en de tweede anguftifolia , in *t Duits Wilde 
Vygen van Ooft-Indién, op Maleyts Goudal, op Fa- 
vaans Condang , by andere Maleyers en Macaffaren Bi. 
rani en Virahi, op Ternataans lsjorro, Amboinfch op 
Hitoe Hahuol en Malahuol, op Leytimor Malabar 
dog de laatfte zoorte of anguftifolia noemenze in ’t by- 
zonder Sacca, welken naam ik met beter reden de naajt- 
Së? geef. Op Loboe Mattahe en Mattahu Mala- 
maho , en Malamahulo ; zommige Maca[Jaren noemén bem 
ook Krötje ‚te weten de anguftifólia. Op Bandanees Bü- 
rang. Baleys Hadt. ° © 
Plaats: Deeze boomen Zyn bekent door gebeel water- 
Indién , dog wel de meefte in deze Oofterfche Eylanden , 
en alboewel men bier en daar eenig ver/cbil onder dezel- 
ve ziet, 20 konnenze egter Bevoeglyk onder deze twee 
zoorten gebragt worden. By voorbeeldt , de Birani op Ma- 
ca[feris een anguftifolia; maar baare vruchten zyn groot 
en rood, ja metter tyd donker of bruyn-rood , beguaam om 
te koken, haare bladeren zyn ook wat kleender en lang- 
werpiger dan de Amboinjche, en de Waringen gelyker. 
Gebruik. Dit bout verfch zynde is wel fwaarder , 
dog week, en tot geen timmerbout bequaam , maar wel 
voor die gene, die cen gefladig vuur moeten bouden , ge- 
lyk by ’t Arak en kalk branden, want wind-droog zynde 
brand bet langfaam, gelyk turf , en eens ontvonkt zynde 
gaat ‘t niet ligt uyt, dog men moet "t altyd onder ander 
out mengen, als men een ligte brand bebben wil: De 
ge Weed? ES van E latifolia bier in tan Lei 
van de anguftifrlia op Macaffer, zyn by. 't flegte Volkje 
zeer in gebruik tot ali E may ced reni en e 
ber bebulp in bongersnood. Zy werden raduw gegeeten 
met zout, Canaris, en droge viffchen, maar beter zynze, 
als menze opfnyd „de binnenjte korl «veg /myt , en bet refte- 
rende witte, en bardacbtige vleefch met ander Sayor en 
water wat opkookt. 
De Baleyers drogen de opge/nedene en gezuyverde vrug- 
ten; en bewarenze tegen de duren rys-tyd ; om als dam 
te zamen:onder rys te koken, ep dat dezelve te meer ftrek- 
ke. Ik bebbe dikwils met verwonderinge aangezien „dat 
de Inlanders zo veel werk van deze vrucbten maken , en 
dezelve zo graag eeten, daarze nochtans een Europeaanze 
maag zo merkelyk befwaren en drukken , of immers zo qua- 
lyk bekomen als een Amboinees bet brood eeten. 
Meer boude ik van de jonge malffe bladeren , welke by 
alle deze Eylanders gegeten worden , zo rauw met BocafJen 
en vi[Jcben , als gekookt „onder groene Cadjang. De Moo- 
ren op Hietoe, geven de melk uyt den fram de kinderen 
die de Amboinfche pokken beginnen te krygen , em dezelve 
uyt te dryven, zo werden ook de roode appeltjes voor een 
tegengift gebouden , tegen de fcbadelykbeid van den vifch 
Opblazer genaamt , als men daar van gegeten beeft. 
Op 't Bandaaze Eyland Poekeron vind men deze bomen 
zeer veel, dewelke met bare wortelen of vlerken bovende 
aarde wonderlyk tot malkander waffen, en veele kuylen 
en bakken maaken , waar in altyd regenwater [laat , 
dat goed verfch drinkwater geeft, daar van men kan le- 
ven; men vind zulke kuylen dewelke altemet een pot wa- 
ter inbouden. De wortelen werden ook gegeeten als een 
tegengift , als men eenige venynige villcben of vruchten 
gegeeten beeft. Uyt de voornoemde taaye baft, die tegen 
t jm aanleyt , weten de Alphoerezen van Boero en Ce- 
ram , alleenlyk door kneden en rekken ‚een dun geweef te 
maken, waar uyt zy baare Tsjedakkos maken, en die 
zy om 't middellyf gewonden dragen, en voorts naakt lo- 
en. Dewyl men nu deze Tsjedakkos in't Amboinfch 
Sakka noemt , 20 komt bet , dat zommige dezen boom Sakka 
noemen, en met de volgenden vermengen. 
De daf gegeeten, of in water gekookt en gedron- 
ken, beeft een verkoelende vr in koortzen, en flopt 
de roode-loop , tot welken einde bem dan zommige Amboi- 
T nezen 
Ld 
