V. Boek. IX Datt ` AMBOINSCH KRUYDBOEK, 
- Hzc fpecies iterum fubdividitur in albam & ru- 
bram, foliorum & fructuum forma haud multum di- 
verfa, harum una albas & pallide virentes gerit fo- 
liorum venas & coftas, altera vero coftas & venas 
habet rubentes feu fufcas , quales & fructus funt. 
Hec latifolia fpecies, ac prefertim juniores hujus ar- 
bores aliquando folia producunt quatuordecim polli- 
lices longa, octo lata, fuperius latiflima , ad oras pa- 
rum finuofa vel fere integra & zqualia, ab utraque 
parte rugofa & fere fpinulofa , in vetuftioribus ve- 
ro arboribus fuperne glabra funt: 
Secundo , Gobi anguftifolia , que mas habetur, fo- 
lia gerit quinque , fex, & octo pollices longa , tres 
digitos lata , in longum apicem definentia, integra, 
pec ferrata nifi in junioribus arboribus, 
erunt & amplos dentes , fique retrorfum fricentur; 
fpinulaż obfervantur , quorundam vero ore funt fi- 
nuofz „ fuperiuś glabra funt , inferius rugofa , ac pro- 
e petiolum tres nervi concurrunt, quorum bini la- 
terales prope oras decurrunt , tenuibus porro pertex. 
ta funt venulis uti Varing&; ex fingula folii ala ftu- 
étus dependet Siri Boppar fructum referens, fed mi- 
nor eft, ac rotundus, & magnitudinem globuli. fclo- 
peti obtinet, externe viridis, albisque maculis pun- 
(tatus, rugofus, ac fere fpinofus, fi retrorfum frice- 
tur, intus granulis repletus, inftar Siri Boppar. Ex ab- 
rupto fructu copiofum exftillat album lac, ex foliis 
yero rarum. a 
“Hec fpecies etiam fubdividitur in rubram & albani; 
harumque varietas tantum in colore venarum adparet. 
Tertia infuper Gobi fpecies obcurrit, quz glabra 
voeatur, a precedentibus maxime diverfa ; ejus enim: 
folia funt oblonga, fenfim acuminata, in medio la- 
tiffima, inferius auriculata, ubi & tres nervi concur- 
tunt, hujusque folia, petioli, & fruCtus omnino gla- 
bri funt, ac porro anguftifoliz Habuol cap. 7. defcrip- 
tz.adeo fimilis, ut potius ad illam referrem, quam 
ad Gobi, fed vulgarem hac in re fequi cogor morem. 
“Anni tempus. Cunćta Gobi fpecies fructus Junio 
producunt fubfequentibus menfibus pluviofis. ~~ 
"Nomen. Latine Caprificus Amboinicaa/pera. Malaice 
& Ternatice Gobi. Amboinice in. Hitoea Sajor Wafa 
& fimpliciter Waffa. In Leytimora Utta Mica e. 
Sajor co&us, . Baleyice Haät Adam. Macaflarenfes 
quidam hanc vocant Krotje, quz ambo nomina com- 
munia funt cum antecedente Caprifico anguflifolia, & 
fubfequenti Mufu. > 
- Locus. Crefcit potiffimum in infulis Moluccis y in 
aliis etiam aquofe India obcurrit locis, in Java, Ba- 
leya, &c. rugofa vero ejus fpecies ibi non ita nota eft 
.quam in hisce Orientalibus regionibus. 
“Ufus. Utrzque fpecies ad cibum adhibentur, tene- 
ra nempe ipfarum folia mollia adhucdum , five cru- 
da cum Bocaífan, five coćta cum alio Sajor, fructus: 
autem crudi non funt edules, unde in aqua fortiter 
coquuntur ; donec mollefcant , fed rugofus ipforum 
cortex abraditur vel abfcinditur , tumque cibus eft 
plebejus, defectu nempe alius cibi, fatis bonum ita- 
que fubfidium eft in folitariis infulis vel filvis, novi- 
que incolas, qui per tempeftates in tales prolapfi lo- 
COS , diu vitam fuftentarunt foliis fruétibusque hujus 
arboris, ac praefertim Ternatenfes hos maxime ad 
cibum adhibent. Aquam,in qua fructus ac folia in- 
cotta funt , Indice epotant mulierculz, fi tempus puer- 
perii adfit, compertum enim eft , foetum quam maxi- 
me depurare a naturali muco, prefertim D matres 
tales nimium frućtus vel pituitofos cibos comede- 
rint, femi-maturi autem fructus Goquendi funt , qui 
enim penitus funt maturi , arenulofi quafi funt. 
Ex corticis libro fila quzdam tenuia fabricari pof- 
funt,.uti funt retium , fimiliaque. Idem cortex 
cum radice Socci Batu aque incoćtus, & propinatus 
enteriam curat, per ftipites propagari poflunt 
be arbores, unde & {ape ad hortorum fepes adhi- 
ntur, = 
. Caju Djurang in Java crefcens eft Gobi latifolia , 
cujus folium decem pollices longum eft, octo digi- 
tos latum, non ferratum, fed obtufis dentibus nota- 
tum, ab utraque parte rugofum, fed maxime ab in- 
feriore ipforum parte, ubi vene fufce funt. Truncus 
vix ultra crus ‚craffefeit > parvosque gerit fructus, 
Tec ita rugofos quam vulgaris Gobi. 
>, Ejus 
uz raros. 
. ib Hitt UC jicwi Mut 
Be 
ist 
= Deze zoorte werd wederom onderdeeld in witte en roode 
zoorte , aan gedaante van bladeren en vruchten niet veel 
van malkander verfcbillende „waar van ’t eene beeft witte 
en ligt-groene aderen en ribben aan de bladeren, en de 
vruchten ligt-groen , aan °t andere zyn de aderen of rib- 
ben wat roodachtig of bruyn, als mede de vruchten: De- 
ze breedbladige , byzonderlyk aan de jonge boomen, beeft 
zomtyds bladeren 14. duymen lang, 8 dito breed 4 voor 
breet/t, aan de kanten met weinige donkere boeken, of 
bykans effen, aan wederzyden ruyg , als Siekelen , dog aan 
de oude boomen werdenze glad aan de hoven-zyde. 
‚ Ten tweeden: Het kleenbladige Gobi , "t welk men voor 
"t manneken boud , beeft bladeren 5. 6. eng. duymen lang. 
en 3. vingers breed, met een lange fbits, aan de kanten 
niet gezaagt , bebalven die van de jonge bomen „die wyde 
tanden bebben, dog in "t agterwaarts ftryken voelt men 
korte doorntjes; gan zommige zyn de-kanten.ook bochtig, 
boven glad „ van onderen ruyg, en by den fteel ftoten 3. 
zenuwen Uzamen, waar van de 2. ter zyden digt langs 
de kanten lopen, voorts met fyne adertjes uytgevult , ge- 
lyk de Varinga. Uyt ieder Jchoot bangt een vrucht ge: 
lyk de Siri Boppar, dog kleender, en zo rond en groot 
als een roer-kogel „buyten groenen met wit gepuntteert, 
ruyg en-bykans fteekelig als men ze agterwaarts firykt, 
van binnen met korls wytgevult , als Siri Boppar. Uyt de 
afgebrokene loopt veel witte melk , uyt de bladeren weinig. 
Deze zoorte is mede onderdeelt in-roode én witte ,2ynde 
"t onderfcheyt alleen te merken in de coleur der aderen. 
Nog beeft men een derde zoorte van Gohi , "t welk men 
bet gladde-noemt , van de voorgaande merkelyk verfchil- 
lende, want de bladeren zyn langwerpig , allengskens 
toege/pitft, in de midden breeaft, en agter toegebild, al- 
waar ook 3. zenuwen te zamen flooten , gantjcb glad aan 
bladeren , ; rpk „en vruchten, voorts 't /malbladige Ha- 
huol cap.+7.' befcbreven, zo gelyk, dat ik "t liever daar 
onder wilde brengen dan onder de Gohi, dog ik moet bier 
[2/2 
Sayzoen. Alle Gohis dragen baare vrucbten in guny, 
en de volgende regen-maanden. 
Naam. Jn ’t Latyn Caprificus Amboinica afpera. Op 
Maleyts en Ternataamg Gohi. Amboinfch op Hitoe Sajor 
Walla, en flegts Walla. op Leytimor Utra Safuum ; 
dat is Kook-Sajor, Baleys Haät Adam. Zommige Ma- 
caffaren noemen bem Krotje , beyde namen gemeen met 
b bovenjkaande Caprificus anguitifolia, en 't volgende 
uffu. 
Plaats, Hy waft meeft in de Moluxe Eylanden , ook 
vind men bem op andere plaatzen van water - Indiën , 
op Java, Baley , (c. doch de ruyge zoorte is daar zo be- 
kent niet als bier in de Oofterfebe quartieren. 
Gebruik. Beyde zoorten werden in de koft pebruykt, 
namentlyk de jonge bladeren die nog week zjn ,’t zy raauw 
met Beca[Jan , 't'zy gekookt met andere Sajor , maar de 
vruchten kan men niet raauw eeten , dies men dezelve 
flerkelyk in water opkookt, tot dat ze week worden, al- 
vorens de ruyge fchelle afuryuende , of af/nydende , en dan 
is "t nog een koftje voor arme luyden , te weten by gebrek 
van andere koft; "t is dan wel een goed bebulpmiddel als 
men op eenzame Eylanden, of in 't bofcb vervalt; en ik 
kenne wel Inwoonders, die door omweder op zodanige plaat- 
zen gevoerd zynde , `t leven lang onderhouden bebben met 
de NAA en vruchten dezes booms , inzonderbeid by de 
Ternatanen is by im groot gebruyk tot de koft. Het wa- 
ter ‚daar de bladeren en vruchten in gekookt zyn , drinken 
de Inlandze Vrouwtjes, en eeten dezelwe als ze op "t uyt- 
terfte favanger gaan, want zy bebben ondervonden , dat 
`t zelve de vrucht zeer reynigt van de natuurlyke flyme- 
rigbeid , inzonderbeid als de moeders van eenige vruchten 
of flymerige koft gefnoept bebben, men moet altyd de balf- 
rype vruchten nemen tot koken , want de gebeele rype zyn 
«vat zandig. Uyt de binnenfte baft van de fcbor/fe , kan 
men ook eenige dunne touwen, als Vifch-lynen , tc. ma- 
ken. Dezelfde Col met de wortel van Soccum Batu, 
in water gekookt en gedronken, geneeft de roode - loop, 
men kan deze bomen planten met [Lokken , daarom ze dikwils 
tot tbuyn-fLaken gebruykt werden. K 
Caju Djurang op Fava, is een breedbladige Gohi ‚het 
blad. 16. duymen lang, 8. vingers breed , ongekerft , dog 
met ftompe tanden, te weder-zyde ruyg, dog meefk van 
onderen met bruyne aderen. De flam werd niet boven een 
dye dik, met kleyne vruchten s zo ruyg niet als't gemeene 
ohi, T5 Zw 
