V. Boek. XVI Hooff. 
uisque vero flofculus fingulari infidet longiusculo 
petiolo, calicis formam gerens , vix digiti unguem 
longus , ex quinque albis & acutis formatus petalis, 
que nunquam penitus aperiuntur. Inter hec quin- 
ue alia locantur petala, fuperius in multa tenuia divifa 
fllamenta ; cetera interna pars repleta eft penicillo 
minore ex fimilibus filamentis compofito. Si flores 
er femi-diem fuerunt abrupti , purpurafcunt vel ru- 
bent, totusque fimul decidit flofculus , relinquens ca- 
itulum piftillo coronatum , quod in fructum excre- 
cit. | 
Folia: tum fine ordine locata funt, fed arcte fibi 
jun&a in ramulorum fummo , qui in longum definunt 
apicem, uti in Varingis. Fructus folitarii dependent 
longis ac tenuibus ex petiolis, qui perfecte Ípheerici 
funt globuli ; paulo majores globulo fclopeti, primo. 
virides , dein czrulei, intermixto purpureo colore, 
exterius quodammodo glabri, fed rugofis fimul ma- 
culis notati, ac fepe minoribus tuberculis & venulis 
diftinćti , intus ingens reconditur ofliculum rotundum, 
pauca viridi tectum carne, non autem fuccofa, fed fra- 
gili, acfi arena adfperfa effet , faporis aufteri , in penitus 
vero maturis ac deciduis; vinofi quodammodo , qui 
fere edules funt, officulum durum eft, fed in qua- 
tuor vel quinque fegmenta dividi poteft, inque me- 
dio perforatum feré totum eft foramine , eftque 
porro per totami ejus peripheriam foraminulis ac fo- 
veis notatum , unde penitus granulofum adparet, ac- 
fi a vermibus exefum effet, quod tamen ipfi elegän- 
tem praebet formam, putaret enim inperitus tali 
modo per artem effe elaboratum , inequalis autem 
funt hzc officula magnitudinis, inftar vulgaris globi 
fclopeti , dente rotunda, quzdam vero pyrifor- 
mia, media funt inftar globuli fclopeti manualis, 
minima vero inftar pifi fufci; que in una eademque 
tali modo crefcunt arboré: Invenitur autem ejus fpe- 
cies, que plerumque minores gerit baccas , cujus fo- 
lia contra funt majora quam in vulgari, novem nem- 
pe ac decem pollices longa, tres cum dimi lata. 
Sic quoque tertia ejus obcurrit fpecies, fed in Am- 
boinarariflima, que minora etiam gerit officula il- 
lis mox memoratz fpeciei, haud multo majora vul- 
gari pifo, ab utraque parte parum comprefla & pla- 
na, iulcis eleganter excavata , que etiam omnium 
pretiofiflima funt, & in veteri India mercature haud 
vulgari inferviunt, quinque ifte future externe vix 
jn oficulo adparent, fi vero perforentur , facile fe- 
cedunt ac decidunt , minima vero funt duriora, ac per- 
forationi refiftunt , magna fpecies ubique in filvis fub 
arboribus decidua reperitur, cujus externa vero com- 
putruit caro, cinerea eft, nec &eítimata, que autem ` 
a vaccis vel avibus comeduntur , ac per feceflum ite- 
rum emittuntur ,in fufcum vergunt colorem, quoque 
magis funt fufca hec officula, eo meliora, ac magis 
expetita; qui color per macerationem in aqua mari- 
na quodammodo conquiri poteft. 
Arboris truncus non femper rectus eft, fed parum 
finuofus, atque aliquando adeo craflus, ut bini vix 
viri ipfum ulnis complecti poflint ; ac prope radices 
parvas gerit alas. 
Ejus cortex eft glaber, fique incidatur, flavefcit ; 
lignum pallide albicat, porofum eft , feu foraminulis 
perforatum , fi per transverfum fectum examinetur, 
nihilominus tamen eft fatis durum & grave. 
Anni tempus. Fructus maturefcunt Junio & Julio, 
usque in Octobrem fub arboribus decidui inveniun- : 
tur. 
Nomen. Latine Ganitrus. Malaice & Javanice ac 
Baleyice Ganitri őz Ganiter , que nomina per totam 
Indiam funt nota. In Celebe apud populum Boegen- 
fem vocatur Boa Sima. Amboinice Aymanu , h. e. 
avium arbor , dum magni volucres, inprimis aves 
annue ac Vefpertiliones , ejus comedunt fructus, qui- 
busdam Amale dicitur, h. e. arbor annua, quum Am- 
boinenfes putent gallinas quotannis ifta in domo mori- 
turas effe, in quibus hoc lignum ardet. 
Locus. Hzc arbor in multis aquo'e Indiz locis no- 
ta eft, maxima ejus fpecies in cunctis montibus, & 
altis filvis Amboinz, parva vero fpecies rarior eft, 
& in Amboina fere ignota, minima mediz fpeciei 
. in quibusdam etiam obcurrit locis Amboin& , maxi- 
“me in montibus Oerimeff:;g in Leytimora , inter cu- 
jus officula fepe etiam illa minoris fpecici inveniun- 
tur, 
Majori 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
ibi 
„Jeder blóempje flaat op een byzonder langacbtig fteel- 
tje , in gedaante van een kelkje, fcbaars een nagel van - 
een vinger lang ‚gemaakt van s. witte en fpitze blaadjess 
die zig nooit ter degen openen. Binnen dezelve ftaan Se 
andere, die zig boven in veele wezeltjes verdeelen, en dé 
refi na binnen toe is mede uytgevuld met, een penceeltje, 
van diergelyke vezeltjes gemaakt. Het biotizel cen balve 
dag afgebroken zynde, werd paars of roodachtig ‚en bet 
gebeele bloempje valt af, nalatende een knopje met een 
Jtilet boven op, waar uyt de vrucht werd, 
De bladeren fraan alsdan zonder order, en digt agter 
malkanderen, aan "t uytterfte der ryskens , met een lange 
Spits voor uyt, gelyk aan de Varinga. De vruchten ban- 
gen ydel, en aan dunne lange fleelen , bet welk zyn regt 
ronde bollekens, wat grooter dam een Musquets kogel s 
eerfł gras-groen, daar na blaauw , zo nogtans dat "er wat 
purper onder jcbynt , van buyten wel effen, dog metruy- 
ge plekken , en dikwils met kleene beuveltjes en aderen 5 
binnen leyd een groote ronde fleen, omgeven met weinig 
vlee/cb , "t welk groen is, doch niet zappig en bryzelig s 
als of bet zandig was, van fmaax wrang y maar in de 
gebeele rype , die afgevallen zyn , avat wynacLtig en eenig- 
fints bequaam om te eeten , de [teen is bard, doch kan in 
vieren en vyven verdeeld werden , en beeft in de midden 
een gaatje, dat bykans doorgaat; voorts over "t gebeele 
lyf vol kuyltjes en groeven ; die bem ganfcb korlig maken, 
en als of by van E doorwreten was, ”*-welk 
bem egter een mooy fatzoen geeft , want men zoude zege 
gen, dat by door konft alzo gegraveert was. Zy zyn van 
ongelyke grootte, want de grootfie zyn als een gemeene 
Musquets-kogel, meeft rond, zommige peervormig , de 
middelbaare zyn als een Piftool-kogel, en de kleenfte als 
een graauw Erwete, en groeyen onder malkanderen aam 
een boom. Men vind echter een zoorte , die doorgaans kleene 
befien draagt, wiens bladeren daar en tegen grooter zyn 
als aan de gemeene, te weten 9. en 10, duymen lang , 
3; breed, 
Zo is er oak nog een derde zoorte 5 dog in Amboing 
gant/cb raar , dewelke nog kleender fieenen draagt, dam 
die van de naafłgenoemde zoorte „niet veel grooter dan een 
gemeene Erwete, aan wederzyden wat plat , met groef- 
jes zeer aardig uytgebold , dewelke ook de koftelykfie van 
allen zyn, en in oud Indien tot een groote Koopman/chap 
dienen; de vyf voegen kan men van buyten aan den fleent 
qualyk bekennen, maar als men daar aan begind te boren, 
zo vallenze ligt van malkander , doch de kleene zyn bar- 
der , en kunnen "t boren verdragen; 't groot geflagt over 
al in de bofJeben onder de bomen leggende „en daar 't buy- 
tenfte vleefch afgerot is, zyn graauw en ongeagt, maar 
die van de Koebeeften of V Inch gegeeten worden , en door 
den afgang weder uytgeworpen, trekken na den bruynen, 
en boe bruynder deze korls, boe beter zy zyn, en meer 
geagt , welke coleur men met bet «veeken in zeewater 
pio: kan te wege brengen. 
en ftam is niet altyd regt, maar wat bogtig „enzom- 
tyds 20 dik, dat bem twee mannen pas e Ze kona 
nen, bebbende by de wortelen eenige kleene vlerken. 
De fcbor[fe is effen , als men daar in fnyd , geelachtig ; 
bet bout is bleek-wit, poreus, of vol gaatjes ‚als men 't 
porcus gekapt aanżiet s niet te min redelyk bart en 
waar. | 
Sayzoen. De vruchten Werden ryp in Funy en Fuly, 
en tot in October vind men ze onder de bomen leggen. 
Naam. In't Latyn Ganitrus, Op Maleyts , Javaans; 
en Baleyts Ganitri en Ganiter , welke namen door gebeel 
Indien bekend zyn. Op Celebes by de Boegifche Volkeren 
Boa Sima. Amboinfch Aymanu , dat is Vogel-boom , den 
wyl. de groote Vogelen, als Faar-vogels en V leermuyzen, 
deze vrucbten gaarn eeten, by zommige Amale, dat is 
Faar-boom, om dat de Amboinezen geloven , dat de Hoen- 
deren jaarlyks in dat buys zullen flerven , daar men dat 
bout brand. 
Plaats. Dezen boom is op veele plaatzen van waters 
Indien bekent, de groote zoorte op alle bergen, en booge 
bofjcben van Amboina , maar de kleene zoorte weinig , em 
in Amboina meeft onbekend. Ik zegge de alderkleenfte, 
want de middel-zoorte vind men Go A en daar in Am- 
boina, en dat in °t gebergte van Oerimeffing op Leyti- 
mor „daar onder men zomtyds eenige korls van de kleenfte 
vind. 
Meer- 
