t4 -HERBARII AMBOINENSIS Liber V. cap. XVI, | 
Majori autem copia obcurrit in Celebe, in inperio 
Boegenfi. In orientali Java parte circa urbem Balim- 
bangam, in Madura, Bima , & quzdam etiam, fed 
rare arbores , inveniuntur in ipfa Baleya, ubi major 
fpecies ceterum vulgaris eft. Ja 
Ufus, Hujus arboris lignum aliquando edificiis in- 
fervit ; potiffimum vero ad trabes & fuperiores dium 
partes adhibetur; circa folum enim non eft durabile, 
rato autem ex filvis petitur, quum grave fit; nec fa- 
cile deferri poffit, atque etiam oportebat effe lignum 
arborum, quz = aliquod tempus fuere prolapf& : 
Fruttus, uti dictum fuit, a cunctis avium majorum 
generibus eduntur , quique decidunt , a vaccis , in qua- 
rum ftercore officula depurata inveniuntur. Homini- 
bus edules quoque funt, fed potiffimum ex lufu, & 
ad tempus terendum , uti paftores ac rufticorum pue- 
ri in Baleya illos edunt. 
Plurimum commodum prebent hujus arboris officula 
& nuclei, qui ob miram ipforum formam grati funt,atque 
in filvis ab exteriore carne depurati inveniuntur , opor- 
tet autem , ut non diu fuerint prolapfi , quum fordidum 
ac pallide cinereum alioquin adquirant colorem. Cun- 
éta autem hzc officula non bone funt note, fed illa tan- 
tum, que haud multo majora funt pifo , & eleganter fu- 
fca, qu& ut conquirantur, toti facci hisce officulis 
conligendi funt, minimique horum eligendi , vel cun- 
ćta fimul vili venduntur pretio ` ze In Java, 
Baleya, & Madura tota horum Vulgarium mafla feu 
tria millia ponderum venduntur pro fexaginta inpe- 
rialibus, fique media & minima fpecies fint electa, 
cetera abjiciuntur. Media fpecies plebi venditur, 
minima vero fpecies expetitur a Benjanis & Codjis 
pro flaminibus &. Bramineis , qui magnam pecuniz 
quantitatem pro hisce inpendunt, ita ut florenos ali- 
quot pro manipulo horum dent, fi eleganter fint an- 
gulofa & fufca juxta ipforum fententiam. Hec au- 
tem perforant, inque lineas ducunt, atque ex regio- 
nis iftius more collo vel pectori adpendent , uti apud 
alios cum Coralliis id fit. /Ethiopum flamines ex 
his quoque formant Taffiebees feu rofaria ad preces 
fundendas. Divites vero inter binos Ganitros aureum 
interligant corallium, unde & Chinenfibus dicuntur 
Kimkungdfi h. e. aurea & dura femina. Codje opti- 
me norunt veros Ganitros a fpuriis diftinguere , ob in- 
gens enim pretium adulterarunt hzc ex duro quodam 
0. 
i Si Java norunt artem , qua Ganitros cogunt crefce- 
vye in minorem formam, fi nempe fructus modo 
"progerminent , majorum ramorum corticem deglu- 
bunt, uti & quandam trunci partem, tali autem modo, 
"ne arbor De: hinc Ganitri non multum excre- 
fcunt, fed pufilli funt & granulofi, quum alimentum 
fructibus fubtrahatur , quod novo infervit cortici. 
Bangi tres quatuorque fimul uni adligant amento, 
quod puerorum brachiis & pedibus circumducunt 
contra incantamentum feu Catogoran , caro exterior 
ab his quoque editur. 
"Tabula Centefima Prima 
Ramum exhibet Ganitri. 
Ubi Litt. A. majus Ganitri officulum feu fpurium denotat, 
B. Medium. ; 
C. Minimum cjus officulum. 
CAPIT 
Meerder heeft men daar van op 
gi/che gebied. Op "t Oofter/che, deel v 
de Stad Balimbangan, op Madura , Bima ya AO 
ige op Baley zelfs , daar 
e ge op y 28/5, daar anders de groote zoorte gemeen 
Celebes im bet Boe- 
B 
is. 
Gebruik. Het bout van dezen boom die ; j 
den buysbouw , meeft tot balken en Eb CR 
omtrent den grond is "t niet durabel , doch bet word E 
nig uyt bet bojcb gebaald , om dat bet fawaar walt Ka 
Slepen, en dan moet bet nog van bomen zyn , die een d 
lang omgelegen bebben: De vruchten „als gezegt Gerken 
van alderbande groot Gevogelte gegeten , en le afo allen 
van de Koebeeften , in «viens drek men dan de feb ^ 
maakte korls vind. Menfchen kunnenze ook eeten „ doch 
meeft tot tyd-verdryf ,gelyk de Herd s d 
op Baley doen. W ,gely eraers en Boere-jongens 
Het meefte profyt beeft men van de korls egen, 
dewelke wegens baar fatzoen aangenaam A en die 
men in % bojcb vam % buytenfte vleefeh gexuyvert vind, 
doch die moeten niet lang geleegen bebben , want ge P 
ders wordenze leelyk , en doots-graauw. Zy zyn dan 
nog niet alle goed, maar alleen die geene, die niet veel 
grooter dan een Erwete, en mooy bruyn zyn, om welke 
te bebben, moet men p zakken vol van allerbande 
flag vergaderen, en als dan de kleenfte uytzoeken , of xo 
te zamen voor een geringe prys aan de Kooplieden over. 
laten. Men koopt "er op Fava, Baley,en Madura seen 
gebeel laft of 3000. ponden van dit gemengt oetje voor 
60. realen, en als men "t middel en de? dać uytge- 
zogt beeft , fmyt men de reft weg. De middel - zoorte 
werd voor de Jlegte luyden verkogt , maar de kleenfte 
zoorte zoeken de Benjanen en Codjas voor baare Priefters 
en Braminees, die veel geld voor deze korls fpenderen, 
zo datze wel 10. realen voor een band vol geeven, die 
mooy geboekt , bruyn, en na baren zin zyn. % doorboo- 
renze, rygenze aan fnoeren, en dragenze na haar lands 
manier om "t Lyf en den bals , gelyk wy de Koralen doen. 
De Mborfe Priefters maken ook bare Taflibees of Pas 
ter-nofters daar van, om bare gebeden te lezen. De ryke 
voegen telkens tu[Jcben twee Ganiters een goude Koraal , 
en daarom noemen bet de Chinezen Kimkungdfi, dat Ze 
goude barde zaden, De Codjas zyn zeer geflepen om de 
regte Ganiters van de walfchete onderfcbeyden , want we= 
gens de groote prys beeft men dezelve beginnen na te mas 
ken uyt eenig bart bout. Be 
Op Fava bebbenzz dit Konjt-ftuk om kleene Ganiters 
ve doen walfchen, als de kleene vruchten even beginnen. 
voor den dag te komen, dan fchillenze van de groote take 
ken den bajt af, als mede een partye van den ftam, doch 
zodanig, dat den boom niet wytgaat ; bier door werden de 
Ganiters kleen en gekorlt , wordende bet voedzel de vrucht 
onttrokken, en tot een nieuwe baft aangewent. De Ban- 
815 rygen 3. en 4. te zamen aan een fnoertje „en bangen- 
ze de Kinders om de armen en de beenen , tegens Belefing 
of Catogoran, bez buytenfte wlee/ch eetenze ook. 
De bondert en eerfte Plaat 
Vertoont een Tak vin de Ganiter-boom, 
Alwaar Letter A. d : 
B: Ges E s se grootfte ofte de yalfe Been aanwyft; 
C..De kleynfte zoort. 
XVII. 
