V. Boek. XIX. Hooft/. 
Siccum lignum foco optime conducit, lentum e- 
nim fovet ignem, albosque exhibet.cineres, fi vero 
jn filvis computruerit, ingratum & acidulum fundit 
odorem inftar vetufte Sagumante, tum quoque ex 
hoc ligno zque ac ex Sagu-medulla crafli pinguesque 
senerantur coffi, qui in Scarabeos lucanos nigros & 
jngentes degenerant , atque ad alias advolant arbores, 
ut cibum quzrant, praefertim ad Saguerum, ubi in 
Gorugons feu infundibulis inveniuntur, in quibus po- 
tus exftillans excipitur, ita ut hec arbor genitrix 
omnium Scarabeorum nigforum habeatur. 
Tabula Centefima Tertia 
Ramum exhibet arboris, cujus lignum momentaneum eft, & 
ab incolis binc Caju Pegamatta vocatur. 
CAPUT DECIMUM NONUM. 
Arbor rediviva, Eyparebu. . 
N cun&tis Indie locis circa Squatorem fitis omnes 
arbores plerumque femper virentes funt, ac proin- 
de rariffimum eft arborem invenire, qua ex parte 
vel omnino cuncta fua dimittit folia, in precedent: 
busautem libris quidam defcripfimus , quz partim illa 
deponebant , nullas vero , qua ita ex toto ifta amittunt, 
ac viciffim illis penitus orba funt quam hec, quam nunc 
deferibemus. 
Mediocris eft arbor, ejusque folia vulgaris funt 
forme, & inregularia quatuor , & quinque pollices lon- 
gi, binos lata, paucis ac fubtilibus coftis pertexta , 
atque prope ortum ad petiolum geniculata funt, inftar 
foliorum Canarii. Fructus racemofi funt, fed pauci 
fimul dependent forma ac magnitudine ovorum La- 
certe feu cordium avicularum, primo cerulei, dein 
nigricantes , & uti maturi Canarii , punctulis quibusdam 
obfcuris & albis notati. Sub pauca infipida exterio- 
re carne oblongum reconditur officulum , formam ge- 
rens minoris Canarii, magnitudinem vero Olivz offi- 
culi vel paulo minus , quod hexagonum eft, quorum 
tres anguli magis protuberant, atque nucleum potifli- 
mum trigonum formant, in acutum durumque defi- 
nens apicem, = in toto Suoque fru&u erigitur, an- 
gulorum porro interftitia rugofa & faraminulis exca- 
vata funt, ach granulofa & elaborata, vela vermibus 
exefa effent, uti in Canario decumano id obfervatur , 
in tota autem arbore nulla pars reperitur, qua Caza- 
rium fpirat vel fapit, totaque nux in tres partes di- 
vifibilis eft, in qua oblongus, ficcus, & durus re- 
conditur nucleus ‚in apicem quoque definens , cui ad- 
pendix quafi alterius nuclei additur, officula quedam 
maxime trigona funt, quadam hexagona ac breviora. 
Lignum.fatis grave eft, folidum, & tignis quodam- 
modo utile. 
Anni tempus. Fructus in Orientalibus obfervantur 
menfibus. 
Nomen: Latine Arbor rediviva. Malaienfibus igno- 
ta eft, Amboinice in Leytimora vocatur Typarebu & 
Tette Palebu, h. e. lignum vegetum & coma viridis, 
non quum ejus lignum fit durabile, fed quia aliquan- 
do videtur mortua, ac mox revivifcit, novam emit- 
tens frondem, omni enim anno füb finem pluviofo- 
rum menfium hec arbor cuncta fua dimittit folia, ita 
ut mortua videatur, quod in hifce terris rarifimum 
przbet fpectaculum, quum homines non adfueti fint 
arbores videre foliis deftitutas , ac viventes, poft 
menfis vero fpatium novam regerminat frondem. 
Locus. In Amboina raro obcurrit, atque una tan- 
tum alteraque folitaria tam circa litus crefcit, quam 
in montibus. In Celebe etiam eric nota, quum Ma: 
caffarenfes ejus quandam habeant notitiam, 
Ufus. Amboinenfes dicunt hanc arborem optima 
prebere fulcra domibus, ipfarumque pavimentis; at: 
ue zque durabile effe ejus lignum ifto Macili, cujus 
pecies quoque haberi poffet , alii contra teftantur , cir- 
ca folum non effe durabile ejus lignum , ac proinde 
illud adhibent ad fuperiores edium partes, Catere 
hujus arboris partes, uti fructus, & folia, nullum 
hucusque, quantum novi, obtinuerunt ufum , excep- 
. to quod ejus nuces a quibusdam adferventur ob ele: 
gantem ipfarum formam. ` 
Tom, III. In 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
16$ 
Het droge bout is goed om te branden, bet boud em 
langzaam vuur, en geeft witte afch, maar als "t in t 
Bojch verrot, zo sedi bet een onlieflyken gooren reuk; 
als oude Sagumanta, zo groeyen uit dit bout, zo wel 
als uit Sagumerg , dikke vette wormen of rupzen , waar 
wit groote zwarte Torren werden, dewelke ma andere 
bomen vliegen, om daar baar koft té zoeken, inzonderbeid 
na de Zagueers-bomen , daar menze in de Gorugongs vind, 
waar in men den drank tyffert , zo dat dezen boom voor 
de moeder van alle zwarte Torren gebouden word. 
De Hondert en derde Plaat 
Vertoont een Tak van een Boom , wiens hout kort van duuf 
is, en by de Inlanders Caju Pegamatta gcnaamt werd. 
XIX: HOOFDST U-K. 
Eyparebu- Boom. 
E alle de Indifche landen, die omtrent- dom JEqisarap ` 
leggen, dragen de bomen doorgaans gedurig groen lof, 
en 1$ dierbalven zeer raar , als men E eene vind , die 
żeń deele of t'eenemaal zyne bladeren afwerpt, wy beb- 
ben in de voorgaande boeken wel eenige befcbreven , dieze 
ten deele afwerpen, maar gene, die zo volkomentlyk ^t 
zelve doen , en met beurten zo kaal flaan, alsdeżen, die 
wy nu befchryven zullen, — 
Het is een middelbare boom, de bladeren zyn van ge- 
meen fatzoen, [taan zonder order; vier en vyf duimen 
lank , twee dito breed, met weinige en fubtile ribben , by 
baar oor/pronk aan den fleel een kuiltje bebbende, gelyk 
de Canary-bladeren. De vruchten hangen aan trosjes, 
weinige by malkanderen, in de gedaante, en grootte als 
Hagedijje-Eyeren, of Vogel-bertjes , eerft ligt-blaauw, 
daar na zwart-blaauw, als rype Canaris, met eenige 
donkere punêljes van buiten bezet. Onder 't-buitenfte 
weinig en onfmakelyk vlee/th , leid een langwerpige korl 
of fieen, in de gedaante van een kleene Canarie , en groot- 
te van een Olyf-fieen, of wat kleender , in fes kanten 
verdeeld, waar van de drie meer üitfleken , en de kort 
meeft driekant maken, voor met een kort bard fpitsje , "t 
welk ook aan de gebeele vrucht uitfleekt , voorts zyn de 
Jpatien tu[Jcben de kanten rimpelig, en vol kuyltjes, als 
ofze uit-gegraveert, of van de wormen uit-gegeeten wa- 
ren, gelyk men ziet aan 't Canarium decumanum , boe- 
welaan den gebeelen boom nietsis , dat na Canaries riekt, 
of fmaakt , en 't gebeele nootken kan men in drien verdee- 
len, binnen leid een langwerpig, droog, en hard beeft- 
ken, mede met een fpitfe voor uit, en waar by nog iets 
bangt , als een tweede korl, zommige korls zyn merkely- 
ker driekant , zommige feskant , en ook wat kortér. ^t Hout 
is matig zwaar, digt, en cenigzints tot timmeren be- 
quaam. dë 
, Sayfoen. De vruchten vind men in de Oofter- Mous. 
on. 
Naam. Jn ’t Latyn Arbor rediviva, by de Maleyers 
is by onbekend. Op Amboins op Leytimor Typarehu em 
Tette Palehu, dat is levend bout, en levendige kruyns 
niet om dat by een durabel bout beeft, maar om dat by 
zomtyds dood [cbynende , kort daar na weder jonk loof ge- 
wint, want alle jaren in 't einde van de regen- Mou[Jon , 
werpt dezen boom alle zyne bladeren af , zo dat by als ver- 
dord ftaat , bet welk in deze landen een raar fpeltacul is, 
alzo men nus “sp is bomen zonder bladeren te zien, 
die nog leve G zyn, en een maand daar na gewint by 
wederom groen f 
Plaats, Hy is in Amboina weinig te vinden, waffen- 
de bier eń dag een, 20 «vel omtrent de ftrand , als in 't 
ebergte, by moet op Celebes ook zyń, want de Macas- 
pes bebbender eenige kenni/Je aan. 
Gebruik, De Amboinezen zeggen, dat men goede one 
derleggers daar van maken kan , onder- folderingen „en vloe- 
ren in de buyzen, daar zy zo durabelzalzyn, als Make 
kilan, én voor wiens mede-zoorte men bem bouden mag» 
andere daar en tegen zeggen, dat by omtrent de grond 
niet durabel zy, gebruiken bem dierbalven aan de boven- 
fte deelen van de buizen. De andere deelen, als vrucb- 
ten en bladeren, bebben tot nog toe (zo veel my bekend 
is) geen gebruik, bebalven dat de nootkens zomtyds be- 
waart worden, wegens bare mooye gedaante, 
X2 Di 
