18 HERBARII AMBOINENSIS Liber V op. XXXV. 
foco lignum; Nunquam eft adhibendum ad quodvis 
opus, quamdiu cortice eft obductum , quum coflos 
facile generet , fed decorticandi funt trunci & rami, 
ui per aliquod tempus Soli, vel quod melius , fumo 
unt exponendi. 
Tempore quinti Amboinenfis belli, quod per Ter. 
natenfem praefectum Quimelaba Madjira | excitatum 
eft, alius ejus ufus, non minus utilis quam neceffa- 
rius innotuit, reftes nempe feu igniarios funes ex e- 
jus cortice neverunt , qui alioquin ex Calappi putamine 
formabantur, qui ulus nobis re ipfa, iftius belli tem- 
pore, multum commodi adtulit, quum antea hi fz- 
pius quam maxime defiderabantur, primo externa ru- 
ofa pellicula abraditur , ac refiduus flavus cortex feu 
iber decorticatur, qui recens baculis ligneis contun- 
ditur, ac per diem ad folem ficcatur, ac tandem fu- 
nis bômbardarius ex ipfo formatur, quod facile per- 
agitur, atque a pueris , ancillis , & quibusvis inftituitur 
hominibus. Si inter nendum nimis exficcetur, aqua pau- 
xillum confpergendus eft ; hic reftis eft ex fufco ruffus, 
vix digitum craffus, ignemque optime alit , atque 
omni in re tam preftans eft ac ille Calappi , utrique au- 
tem in India multo aptiores funt Belgarum refte , qui 
facile putrefcit, & fi femel fit madidus, non cito ex- 
ficcatür. Multi civés & pauperes in Ternata , Tidora, 
& Amboina victum habent per reftem hunc fabrican- 
dum, ita ut alie provincie hunc itidem adquirant. 
Hujus inventionis laus Boetonenfibus eft adfcribenda, 
qui nobis primum hanc demonftrarunt arborem in 
Manipa anno 1654. quum illud bellum feviffimum effet. 
Vocatur itidem Caju Ruffa, quia cervi ejus um: 
bram amant, & cornua huic adfricant. 
Tabula Centefima Decima Nona 
Ramum exhibet Reftiarie albe, 
CAPUT TRIGESIM. QUINTUM, 
Reftinvin nigra Mulebua- - 
mEcunda Refliarie ipo cia teza mapia eft arbor 
% inftar precedentis, raro viri craflitiem adtingens, 
fed reétiorem gerit truncum. 
Hujus cortex multo melius cutem refert Leguani 
quam prioris, eft-enim:glaber, ex fufco niger , multis- 
ue parvis ac luteis maculis variegatus , multo autem 
fragi ior eft precedenti, unde & ad reftem nen- 
dúm non ita aptus: Ejus folia majora funt, ultra fpi- 
thamam longa, feptem & octo pollices lata, ad oras 
profundius ferrata, & infra cordata, in medio latiffi- 
ma, tres autem magni nervi prope petiolum concur- 
runt, funtque rugofa admodum, & ad tactum lanugi- 
nofa,-acfi arena effent confperfa., quales funt & fu- 
periores furculi. | | 
Fructus copiofiores fimul dependent quam in pra. 
cedenti, nec externe molles gérunt apices, funt au- 
tem pentagoni , feu ex quinque alis conftant, qui te- 
nui lignofoque cortice obducuntur, qui in maturis de- 
hifcit, in quibus ex nigro fplendentia confpiciuntur 
femina. Si rami amputentur , mucus exftillat Papedam 
referens. Hujusarboris ann pallidius ruffefeitquam 
precedentis, ac fragile eit. 
Nomen. Latine Reftiaria feu perticaria nigra & Se- 
cunda. Belgice fwarte Londt-boom. Malaice Caju To 
tarra Itam uti precedens. Amboinice Mulebue, quod 
magis proprie eft huic quam priori. In Hitoea pecu- 
liariter vocatur Umarea , Amare , & Amake , Baleyen- 
fibus Bintano. 
Locus. In levibus itidem crefcit collibus , ac defertis 
hortis , uti antecedens. 
Ufus. Altior excrefcit prima, hinc ad poftes , qui. 
Malaice Totarra vocantur, aptior eft priori, hi autem 
Jeviores funt & fragiliores , unde & Caju Gabba Gabba 
dicitur ‚quod nomen ipfi commune eft cum Clompano 
minore „ac fubfequente Hunut, Ex ejus cortice reftis 
etiam defećtu alius fabricari poffet , non autem ita fo- 
lidus ac preftans eft acprioris. In quibusdam Hitoen- 
fibus pagis potus S s hoc cortice amarus reddi- 
tur, defe&u veri Oebat: Baleyenfes folia Bintano aliis 
oleribus adcoquunt & edunt. 
N. B. Huic capiti nullam adje&am inveni figuram. — - 
CAPUT 
ds by tot 
ten laatften is "t nog goed brandbout, Men moet bet nooit 
in eenig werk gebruyken, zo lang "er den baft nog om is 
avant bet ligt wormen genereerd ‚maar men moet bem Da 
Jebillen, en de blote ftangen een tyd lang in de Son, of, 
a beter is, in de rook ftellen. A 
en tyde van den vyfden Amboinfchen oorlog, door 
Ternataanzen Stadbouder Ouimelahe Madjira RK 
beeft men nog een ander, met min nuttig als nodig ge- 
bruyk aan dezen boom gevonden, te weten, Lonten wyć 
deszelfs baft te [pinnen , die men anders van de Calappus- 
bolfier maakt , welke inventie ons inderdaad, ten tyde 
van die oorlog , groot gerief aangebragt heeft, daar men 
te vooren dikwils daarom verleegen was ; men fcbraapt 
voor eerft de buytenfte ruyge buyt af, en fcbilt de refte- 
rende gebele baft af, die men zo verfch met boute klepels 
klopt , weder een dag in de Sonne droogt „en ten laatften 
tot Lonten fpint, 't welk ligt toegaat, en van jongens, 
meyden , en alderbande gefinde kan gedaan werden. Zo 
ze in t fpinnen te droog valt , moet menze wat met wae 
ter bevochtigen; deze baft-lond is bruyn-ros, fcbaars een: 
vinger dik, boud een goede kool, en im alles zo goed als 
de Cocus-londt , maar alle beide in Indien veel bequamer 
dan de Hollandze londt , dewelke ligt verrot, en eens 
ee zynde , langfaam opdroogt. Veele Burgers en 
armeıluyden in Ternaten, Tidore , en Amboina , generen 
bun met londt-/pinnen, zo dat nu ook andere Provintien 
dadr mede gere worden. Den lof van deze inventie 
moet men de Boetonders toefchryven , die ons. eerftmaal 
dezen boom gewezen hebben op Manipa int jaar 1654. 
als de voornoemde Oorlog op " bevig[le was. 
Hy wert ook genaamt Caju ruffa , om dat de Harte- 
beeften zig graag daar'onder opbouden, en baare hoorns 
tegens de y wryven. | 
De bondert en negentiende Plaat 
Vertoont een "Tak van de witte Londt-Boom. 
XXXV. HOOFDSTUK. 
E De [warte Londt-Boom. 
D: tweede zoorte van Reftiaria of Lond-boom „is me- 
de een dunne boom , gelyk de voorige y zelden de dika 
te van een man bekomende , doch regter van flam. 
“Deze fcbor/Je gelykt veel beter na ?t vel van een Leguaan, 
dan van ‘t vorige, want zy is effen , bruyn-favart , en 
met weele kleene en geele fpikkeltjes bezet , maar veel brof- 
Jer dan de ak © en daarom tot bet londt-/pinnen zo be- 
guaam niet. De bladeren zyn grooter , een Don lang en 
meer ; 7. en 8. duymen breed, aan de kanten dieper ge- 
zaagt, agter bertvormig , doch in de midden breedft „drie 
groote zenuwen ftooten by den fteel te zamen „zy zyn zeer 
ruyg, en wollig in "t aantaften, als ofze met zand be- 
flrooyt waren, als mede de voorfte telgen. 
De vruchten bangen meer by malkander als aan tle v0- . 
erige , bebben geen weeke [pits van buyten, maar zyn vyf- 
boekig , of uyt vyf vleugelen gemaakt, dewelke een dunne 
houtachtige fcbel bebben, die in de rype opberfi, en daar 
in ziet men [wartblinkend zaad. Als men de takken af- 
kapt , loopt ^er een flym uytuls Papeda. Het bout is mede 
ligt-rofjer dan °t vorige, en bros. 
‘Naam. In ’t Latyn Reftiaria of Perticaria nigra en 
Secunda. Op Duitfcb fwarte Londt-boom. Maleyts 
Caju Totarra Itam, als "t vorige. Amboin/cb Mulebuz, 
eygentlyker dan "t worige. "Op Hitoe noemt men bet in ?t 
rd Umarea, Amare, ez Amake , de Baleyers 
Bintano. | 
Plaats. Het waft mede op ligte beuvelen „en verlatene 
Lá 
-tbuynen D gelyk bet vorige, 
Gebruik. 
* 
y waft boger dan de voorgaande, daarom 
en (die men int Maleyt/che Totarranoemt) 
alzo gebruykelyk als:de vorige, doch deze zyn pligter em 
brofJer , daarom men ’t ook Caju Gabba Gabba zoemt, 
een naam gemeen met "t voorgaande Clompanus minor, 
en °t volgende Hunut. :Uyt den baft zoude men ter nood 
londt konnen maken, doch die zyn verre 20 waft en goed 
‚niet als van ^t vorige. In ee Hutueze dorpen 
makenze den drank Sagueer daar mede bitter , by gebrek 
van't regte Oebat. De Baleyers eeten de bladeren van 
'baar Bintano, onder andere Sajor gekookt. 
N.B, Ik heb by dit Hoofdftuk geen aftekening gevonden? 
y geen aftekening E YL 
