- 
198 HERBARII AMBOINENSIS Liber V.cap. XLIII, 
fcofos, qui nihil aliud exhibent nifi brevia ftamina 
cum antheris flavis, Vitis floribus fimillimos & ino- 
doros. 
Fructus raro in confpectum veniunt, iisdem infi- 
dentes pedunculis hinc inde ex foliorum alis, qui 
vero multo breviores funt, quam quum flores fufti- 
nerent, atque in ipforum extremitate bina foliola 
excrefcunt, valvulas mentientia , inter quz bini tres- 
ve fructus brevibus in pedunculis continentur, hive- 
ro rotundi funt inftar minorum Piperis granorum , ex: 
terne rugofi, & parvis quafi punctulis notati, interne 
granum continentes parvum , rotundum , inftar feminis 
Coriandri, fub cujus duriufculo putamine medulla, 
locatur dulcefcens: Bini aliquando fructus concre- 
fcunt petiolis infidentes quinque polliceslongis: Hu- 
jus arbufcule lignum ex craffis conftat fibris, eftque 
leve & ficcum , nec durabile, nifi pofitum fit in locis 
fumo fepe repletist Hujus fepes non progerminant , 
uti aliarum vegetabilium arborum , ob ejus ficcitatem, 
per femina autem fefe propagat. | 
Secundo Halecus alba, majora gerit folia quam pre- 
cedens, quorum multa funt trigona, fubtus alba & 
lanuginofa , quales & juniorum ramulorum petioli funt. 
Tenerum folium non fufcum eft uti in priore, fed 
leviter flavefcit: Antequam ejus flores progerminent, 
longum primo in confpeétum venit & acuminatum ca- 
put, ex quatuor anguftis petalis feu barbulis compofi- 
tum, uti in Daun Baroe, hoc fefe aperiens florem 
exhibet mufcofum, quem fructus infequitur, uti in 
precedente. 
Tertio Halecus rugofa maxima gerit folia & altiffi- 
mum truncum, ejus folia multo majora funt illis bi- 
narum antecedentium fpecierum, ultra pedem nem- 
pelonga&lata, vetufta cordiformia & rugofa , juniora 
trigona, inferne & fuperne quam maxime rugofa & 
pilofa , hi vero pili hirti & fpinulofi funt „fed facile decis 
dui,& cutis pruritum excitant: Flores funt uti priorum, 
fed majores, fructus inftar Bardane adherent, binis 
apicibus notati, & interne binis duris officulis repleti, 
funtque vifcofi , & E pert odorem fundunt. Ejus 
ligoum magis durabile eft ad Totarren feu tecta quam 
recedentium, eftque album, leve, őz craflis ex fi- 
Es compofitum. Pluviofis menfibus Junio & Julio 
florés ac fructus profert. | 
— Nomen. Latine Halecus terreftris: nomen Malaicen- 
fe ignotum eft: Amboinice Haleky Lau muri vel tan. 
tum Haleky, in Loehoea Halery & Hulire, in Leyti- 
mora a quibusdam Appya vocatur. Ternatice Baura- 
ka, prima fpecies cognominatur rubra feu Haleky 
Mera: Secunda Haleky Poeti feu alba, tertia Haleky 
Daun Bezaar fex latifolia. 
Locus. Ubique in Aniboinz infulis crefcit , tam in li- 
tore quam in ipfa regione, in locis ventofis inter alias 
humiles arbores, & ad oras majorum filvarum , non 
autem, vel raro faltem, in frigidis vallibus & humidis 
locis, quo vero magis foli exponatur, & quo locus fit 
ficcior, eo minora gerit folia, immo ejus fpecies in- 
venitur parva rotunda & lanuginofa gerens folia, que 
Abutilon putaretur effe, a quo tamen differt, inacu- 
tis etiam & faxofis crefcit M en» ubi ejus radices 
potiffimum denudate funt, facile quoque in hortis 
defertis progerminat, Amboinenfibus Haun ditis. 
Ufus. Prima ac tertia fpecies ad levia edium tecta 
adhibentur, non vero ad opera, que per longum du- 
re oportet tempus, ac tertia potiffimum fpecies ap- 
tiffima eft, quum longiflima exhibeat tigna , qua 
primo in totum a cortice depuranda eft, ac Soli ex- 
ponenda, inque locis fumo fepe repletis deponenda 
& adhibenda, ad fepes vero hortorum, ut proger- 
minent, non valent; quum pereant facile hujus are 
«boris ftipites. Tenera prime fpeciei folia levem ha- 
bent adüzictiondm exficcantem, unde hec conterun- 
tur cum pauxillo Zingiberis contufe, que exhibent 
in Dyfenteria, quod vulgare eft medicamentum apud 
\mboinenfes, fed tarde operatur. Eadem hzc fo- 
“Jia. cum fucco Limonis filveftris contrita, orique pue- 
rorum inítillata aphthas depurant, fi inter conteren- 
dum Arboris pinguis folia addantur, per facilem fe- 
feum alvum fimul laxant & depurant, 
Ejus cortex coétus cum Limone Swangi , ac propi- 
matus exficcat & depurat mulieres fluxu albo laboran- 
tes, fi circa menftrui tempus tale deco&um bibant, 
atque poit illud mafticent tenera Nute (qua Phyllitis 
eft) folia cum Pinanga, 
i Idem 
werden kleene Mofchagtige bloempjes , daar men niets an- 
ders aan ziet, dan korte draadjes met geele nopjes, zeer 
gelyk "t. bloeizel van Wyn, aard, zonder reuk. 
De vrugten ziet men zelden, voortkomende op dezelffte 
Jieeltjes , bier en daar uit den {choot der bladeren , op dewelke 
van te voren 't bloeizel geftaan beeft , dog als dan zyn de fte- 
den veel korter, en op "t eynd van deze fteeltjes [laan twee 
kleene blaadjes, als Valvule of deurtjes, tu[Jcben de- 
welke twee a drie vruchten op korte fteeitjes flaan, deze 
vruchten zyn rond, als kleene Peperkorls, van buiten 
wat ruig, als met kleene punttjes bezet, van binnen met 
een rond kleen korreltje, als Coriander, en onder een 
bard-agtige fchaal een zoetagtig merg , men ziet "er dm 
tyds twee aan malkanderen wa/jcben, en haar fteelen 
zyn zomtyds vyf duimen lank: Het bout is grofdradig , 
ligt, en droog, niet durabel, of °t mogt aan rookagtige 
plaatzen flaan. De Balen of Daten daar van gemaakt , 
Jcbieten niet uit, gelyk ander groen bout, wegens zyne 
droogte, dog door zyn zaad zaayd bet zig ligt voort. 
“2, Haleky °t witte, heeft grooter bladeren, dan ’t 
voorgaande, en daar onder veele met drie boeken, van 
onderen wit en wolagtig, gelyk ook bare ftelen aan de 
jonge takken. Het jonge blad word niet bruin, gelyk 
aan t voorige, maar ligt-geel. Eer bet bloeizel voort- 
komt, ziet men eerft een lange fpitze knop van vier fmal- 
le blaadjes of baarden gemaakt, gelyk aan de Daun Ba- 
roe, deze zig openende , vertoont "t Mofcbagtige bloeizel, 
waar op de vruchten volgen , als aan "t voorgaande, 
3. Haleky ’t ruige beeft de grootfte bladeren, en de 
boog fte flammen , de blàderen => t grooter, dan aan 
beide de voorgaande, te weten, over een voet lank, en 
breed, de oude bertvormig en rimpelig , de jonge dryboe- ' 
kig, van onderen en boven zeer ruig en bairig, welke 
bairtjes flekelig zyn, ligt afvallen, en op de buid een 
jeuken verwekken; 't Bloeizel is, als aan de voorige, 
dog grooter; de vrubten als kliffen, met twee fpitzen 
bezet, binnen met twee barde korls , kleverig, en rieken 
na de Tsjampacca. Het bout is durabelder tot Totar- 
ren, als andere Haleky , mede wit, ligt, en grofdra- 
dig. In de regen-maanden Funy en guy beeft men de 
bloemen en vruchten. 
Naam. In ’t Latyn Halecus terreftris: De Maleyt=" 
Jebe naam is onbekend: In ’t Amboins Haleky Lau Mu- 
ri, of flegts Haleky, op Loeboe Halery en Hulire, op 
Leytimor by zommige Appya, op Ternataans Bauraka, . 
de eerfte zoorte werd bygenaamt rode of Haleky Mera. 
De tweede Haleky Poeti of witte, de derde Haleky 
Daun Bezaar of grootbladige. 
Plaats. Het waje over al in de Amboinfche Eylanden, 
20 wel op firand, als landwaard in, op lugtige plaat- ` 
zen, onder ander kreupel-bofch, en aan de randen van 
groote bofjcben niet of zelden, in koude valeyen, en vog- 
tige plaatzen , boe meer bei ter Zonne ftaat, en boe dro- | 
ger de plaats is, boe kleender bladeren t gewind , jamen — 
eeft een zoorte met kleene, ronde, en wolagtige blade- 
ren, die men voor een Abutilon zoude aanzien, ”t welk 
« bet nogtans nietis , bet groeyd ook op fcherpe koraal-klippens 
daar de wortelen meeft bloot ftaan, en komt ligt voort 
in verlatene thuynen. by de Amboinezen Haun genaamt. 
Gebruik. De eerfie en derde zoorte werden tot ligte 
Totarren of dak-Sparren gebruikt , dog tot gene werkens 
die durabel moeten zyn, zynde de derde zoorte wel de be- 
quaam[le daar toe, om datze de langfte fparren geeft, 
men moetze eerft heel en al van de fcbor[fe beroven, inde 
Zon drogen, en dan nog aan rookagtige plaatzen gebrui- 
ken, tot tbuyn-flaken , „diemen hebben wil, dat uit/chiee 
ten zullen, deugenze niet, avantze vergaan ligt. Inde 
jonge bladeren van de-eerfte zoorte is een fagte zamen- 
trekking.,.en opdroginge , dierbalven wryvenze die met 
‚een weinig kleene Gember, en gevenze te drinken inde 
Bloedloop , een gemeen anedicyn by de Amboim/cbe, die 
dog la toegaat. Dexelve bladeren met zap van 
wilde Lemoenen gewreven, en in de mond van de kinde- 
ren gedropen , zuiverd.dezelve van de Sprouw, als men 
in "t wryven de bladeren van Arbor pinguis daar by doet, 
zo zuiverenze met een bet lyf door een zagte kamergank. 
De Johorfe gekookt met Lemon Swangi, en die ge- 
dronken , 'enzuivert de vrouwen , die met de wit- 
te vloet geguelt zjn, als zy het drinken tegens den tyd 
baarer reyniginge, en ma dezelve eeten de jonge blade- 
ren van Nute te zamen met Pinang geknowwi. He 
