I 



VI. Boek. III. HoofJji; ■ AMBOlNSCHKttuVDSiDEfc 



atque in tenues explicetur lamellas , charts vero ha? en tot dunne velletjes mtbreiden: dit papier zyn lanee en 

 funtlongse & tenues membrana;, tenerrimse fubftan- dunne vellen , zeer teer om te bandelen , en seelastis: 

 tiae & flavefcentes , qualis apudnos eft liber Tilise vel '-"*-'■ *~ — ' '•■*''*■> ° ■ ~ v s ° 



Betulae ita ut ab utraque parte infcribi neqaeant > 





gelyk by ons de binnenfte linden of beuken baft : men kan 



_ *vr geenzins te weerzydtn op fcbryven > maar moet bet 



fed duplicari illas oportet & ad oras confuere vel con- dubbelt vouwen 9 en met de einden Vzamen naaijen of 



glutinare: ars autem papyri conficiendi apud Sinen- plakken; zynde de konftvan "t pzpier maken by benluiden 



fes quam antiquiffima eft, atramentum vero noftrum zeer oud: onze inSt enfcberpe pennen deugen y er niei op > 



& acuti ftili feu pennae ipfarum ufui non conducunt 5 maar zy fcbryven met pincelen daar op ^ en bareintt <weri 



illi vero penicillis illas infcribunt, ipforumque atra- van zwartfel of kienreot gemaakt. 



inentum ex fuliaine conficitur.- 



Sinenlis papyri prasparationem ex arundine Sinen- 

 sis atlas habet ift feptima provincia Huquang , alii 

 vero mihi fequcntem indicarunt modum : tenera arun- 

 do feu Robong in minutas confcindituf partes, inque 

 aqua coquitur , contundrtur, fepiusque cribratur ^ 

 fere eodem modo , qua apud noftrates papyrum con- 

 ficitur. Ex Robong Bulufvoangi, aliud formatur pa* 

 pyrum lcntum , in pingeftdo utile* quale eft Delu- 

 warn Tambuccenfe ; fiSineftfium charts triplicantur 

 & adglutinantur cum Candje, craffum & politum ex-^ 

 hibet papyrum , quod pingendo aptum eft : Ex fecunda 

 ipecie umbcllae rormantur* 



papier 







voy 



duit in den Cbineefen Atlas > in defevende Provintie Hu- 

 quang, andere bebben 9 t my aldus opgegeven: bet jonge 

 riez of Robong inert kleen gefneden > en in mater ge- 

 h - L t > gejiampt , en dikvoils doorgezegen , fcbier gelyk 

 ms papier maken. Uit Bulu iwangis Robong vcerd 

 een ander papier gemaakt , 9 t <welk taai is > en tot pakken 

 dient , gelyk Deluwan van Tambucco ; als men '£ Cbi- 

 neefe papier driedubbelt op malkanderen plakt met Candje> 

 zo <werd daar uit een dik en glad papier , bequaam orti 

 daar op tefcbilderen; uit de tvoeede zovrte tnaakt men de 

 hcperfols. 





* > 





> 





- 



m 



C APU T TERT 



UM 



III, 



H O O 



D 



K. 



9 



i 



Arundarbor fpiculorum. Bulutuy* 



De PyLrietboom Bulutuy genaamu 



leba alba gerit fimilitudinem , praefertim iiccae 



eadem 



E derde zoort van y t Indiaans riet heeft zulke gely± 



keniffe met de Leleba alba , inzonderheid de droge 



en fchoongemaakte pypen , dat men ze voor eender* 



lei zoude aanzien , egter verfcbillen zy merkelyk van maU 



tm reduxi fpeciem: Craffum bander, Merbalven ikze tot een byzondere zoortemake; 



cujus interrii majores trunci bet groeit met een digte flruik , ivaar van de binnenft 



hasc format fruticem ^ , 



ultra binos digitos craffi funt, extern! vero minoris 

 digi ti craffiEiem vix habent^ magnos & longiffimos gerit 

 haec arundo articulos, tres cum dimidio & "quatuor 



o4e& 



m mgofosqup 

 fnftaxpellis galei 5 ita ut Sideroxylum & durum os iis 



pofflk, f xteriores vero & tenuiores fiftiilae gl 



briores funt. 



Hujus arundinis fubftantia craffior & folidior eft 

 ilia Lelebae, adeoque dlifa, ut fi majori.cultro, Pa- 

 rang dido, casdatur, ignis fcintillas exfiliant , articu- 

 lorum nodis multi infident furculi tenues uti in Le- 

 leba , horum vero plures adeo breves & firmi funt, 

 ut fpinas mentiantur, & vulnera cauflent. 

 ' Folia potiffimum ilia njgrae Leleba aemulantur^ 

 fed funt glabriora, nee hina, attamen fcabra & ru- 

 gofa 5 fi manibus tra&entur ; Flores ejus verticillati 



eodem 



Leleba fuit di&um. Tantos 

 craflas fiftulas auis adeedere 



quo lupra de 



& Robon 



differunt ab iliis Lelebse : in folo crefcit nigro & ar- 

 illofo tarn in planitie quam in montibus humidiori 



faxofis 



i 



Nomen. 

 Baleyick 

 Tuy, Bar 

 mohelice 



Arundarbor fpiculorum : Mai 



Ternatice 



5 



Utte lauit* Hud 



. 





Lotus. Cooiofe in infulis crefcit Moluccis 



in Amboina, ac potiffimum in Man 

 ma; in Javac media regione itidem 



commodum 



Arundarbor fpiculorum h. e. arundo jaculatoria: His in 



booft-flammen ruim twee vingeren dik zyn. De buiterifte 

 zyn Jcbaarseen pink dik 9 * 7 t beeft zeer lange leden drie~en 

 een half en vier voeten lang 3 van buiten doods-groen % 

 enjLQ ruieL als een baye vel, dat menyzer, bout, en been 

 daar m'ede feburen kan ; do gle buiten fie en dunne py pen 

 zyn giadder. ) ' ^ , 



t)e fubflantie des riets is dikker en vafler dan aan de 

 Leleba > zo bard * dat als men met een goede Parran 

 daar in kapt 3 vonken vuurs daar uit fpringen 3 aan ae 

 knien der leden Jlaan vele dunne ryskens , gelyk aan d$ 

 Leleba ± dog vele der zelver zo kort en fiyf y dat zy door- 

 nen sefaken 9 en ook beferen. 



De bladeren gelyken meefl 



Ifcberp en ruuw, 



als men ze bandelt ; zyn knoppig bloeifel 

 bet voorty gelyk bovenvan de Leleba gezegt is 5 't madkt 

 zo groote Jloelen 9 dat men by de dikke pypen niet komen 

 kan 5 of men moet eerfl een deel van de dunne wegkappen% 

 zyn <wortel en robong , of raboorden verfcbillen niet van 

 de Leleba , 't groeit in een zvoarte kleigront , zo <wel in 



als op *t gebergte 3 daar bet voat vogtig is ± en 



ft- 



■ 



)pMt 



Naam. In 'tLatyn Arundarbor fpiculorum, 

 kits en Baleits Bulutuy, Ternataans Tabatico tuy, 

 en Tuy tuy, BandaasFuluck, Ambtnns Uttelauit, op 

 Huamohel Tinat. 



Plaats. Men vint bet overvloedig in de Moluxt Ei- 

 landen , nveinig in Amboina , en 't meejle op Manipa eu 



Ufus. Ex hifce fiftulis incolae Moluccenfes, Java- 

 ni ^ & Baleyenfes , fuas formant tibias 5 Ternatice 

 *Tuy diftas 5 unde & hxc arundo fuum fortita fuit 

 iiomen, acfi tibialis arundo vocareturi Optima mis- 

 fllia. Sagufagud\6t& 9 ex hac quoque formantur arun- 

 dine 5 fi toti nempe ejus ftipites ad extremum in 

 acutum modo caedantur apicemjacparumadurantiir^ 

 qui tarn pertinaciter penetrant, ut totum hominem en 

 jaculatione perforent ; unde & Latine mihi dicitur fp 



ypen 



Java valt bet landwaart 

 Negoryen geplant > 



gerief 



w m 



Pan deze pypen maken de Inlanders in de 



MoluccoSj Java 9 en fialey bare fltiiten, in 9 t Ternataans 



Tuy genaamt , waar van dit riet de naam beeft , als of 



men fluit - riet zeide, de befle werpfpieffen , Sagu faga 



enaamt , maakt men ook van dit riet , als men de gebele 



okken voorflegts fpits kapt y en een weinig brand, die 



vinnig 



menfeb 



serpen 



Arundarbor 



erpriet genaamt beb. Ter plaatft 



daar y t overvloedig is f kan men 't ook tot Seri makeri 



locis, in quibus copiofe crefcit, ad Seri conficien- gebruiken, voaiit 



durabelder 



dum adhiberi poteft, durabilior enim eft Bulu feru. 



Bulutuy in Muffalauta crefcens , nihil aliud eft 

 quam fupri memorata Leleba alba , quas fiftulas feu 



articulos gerit quatuor pedes &> ultra longos, qui fi 



; • arena 



>. 





Bulutuy of Muffalaut voaffende t is ander s niet 

 ' bovengmoemde Leleba alba, met pypen , of leden 

 er voeten lang of mw> met zant gefebwrt zynde $ 



\ 







