I 



t 



















VI. Boek. VII. Hoofdjt, 



AMBOINSCH KRUYDBOEL 



if 



Flores fru&usque defcribere nequeo, quum raro 



Bloeifel en zaat kan ik niet befcbryven , om dat men '* 



permittatur, utjuftam adquirerc pofllt ascatem; vetu- zelden tot zyn behoorlyke ouderdom laat komen; de oude 

 iti porro ftipites ob longitudinem nimis graciles funt, m Jiangen nu wegens bare lengte te rank werdende, buigen 



quam ut fefe fuftinere poffint,hinc & oblique fefe infle- baar fcbuins , en rufien op de naajle boomen,zo ze die be~ 



£tunt,vicinisque incumbunt,fiadtingereillospoflint. ~~ iL ~ L 



Women. Latine Arundarbor fera , juxta Malaienfe 



Bulufwangi. Notandum vero eft, per Swangi tres Bulu fwangi* Nu is te weten, dat Svvangi drie dingen 



denocari res , primo magos fagasque , fecundo cunttos beduit, i. tovenaars en bekfen, 2. alle wilde , onbewoon- 



incultosfilveftres&horrendos locos^rupes & infulas, de, en vervaarlyke plaatfen , klippen, eilandekens , ah 



reiken kunnen. 

 Naam. In 9 t Latyn Arundarbor fera, na f t Maleits 



uci eft Palofwangi prope Bandam: Tertio cun&os daar is Pulo fwangi, by Banda. 3. Alle zodanige vrug~ 

 tales fru&us plan casque, quae filveftrem, rugofum, ten en planten , die een wild, ruig , en verwerd aanzien 



& incomptum prasbent adfpe&um , vel ferocem na- 

 turam, uti fupra libro fecundo Cap. 39. exemplum 



bebben , of van een wederfpannigen aard zyn , gelyk ivy 

 boven in f t 2. Boek , Hoof d ft. 39. een exempel in de Li- 



propofuimus in Limone fwangi. Amboinice Domz/, Do- moen-fwangi gegeven bebben ; op A mbrifia Domu , Do- 



wz//,&I)e7Ww/ovocatur,inLeytimoraI)omar,inHua- mul, en Domulo, op Leytimor Domar, op Huamoel 



mohela Waanfemane, Ternatice Tabatico nani , Ban- Waan femane, op Ternaten Tabaticonani, op Banda 



daice Buluferi, &Bulu tomber , quas nomina alii pro- Bulu feri en Bulu tombor, <welke namen andere eigent- 



prie luteae tribuunt fpeciei, vulgarem vocantes Bulu 

 key, Javanice Ampel, Macaffarice Bulo .... Bale- 

 yice Tibing ampel , h. e. arundo portatilis. Sinice 



lyk de gele zoorte geven, en de gemene noemen ze Bulu 

 key, op Java Ampel, in 't Macaffaars Bulo . . . . 

 op Baleits Tihing ampel, dat is fteen-riet, wegens zyn 



Tsjotick h. e. arundo lapidea, ob ejus duritiem , & bardigbeid en doornagtige takken , boewel den Cbineefen 

 fpinofos ramos, licet Sinenfis Atlas aliud Cbo feu Tsjo Atlas een ander Cbo of Tsjo befcbryft , boven Hoofdjluk 



defcribat, fupra Cap. 4. memoratum. 

 Locus. H^ec arundo fere ubique obvia eft per to 



4. aangebaalt. 

 Plaats. Dit riet is gemeenfcbier door gebeel Indien y 



tarn Indiam , fed quasdam habet varietates juxta lo- dog met eenige v er ander ingen , na de verfcbeidentbeid der 

 corum varietacem, uti & hie in Amboina, atque Mo- landen , en zo mede bier in Amboina en de Moluccos * 

 iuccis usque ad infulas Auftrales : Hac in Provincia tot in de Zuid-oojler Eilanden; in deeze Provintie beeft 



elegantifiima obcurrit in Manipa , crefcitque seque men 9 tfcboonfte op Manipa, bet waft zo wel in 1 wild 

 in lilvis in altis montibus , quam plantata in hortis op booge gebergten, als geplant in de bostuinen, en om- 



filveftribus , & circa aedes , propagatur autem per 

 binos tresve nodos, quorum fummus pauca csenofa 



trent de buizen, men plant 't met twee of drie leden, in 

 J t bovenfte een weinig Jlykige aarde gedaan , voorts met 



repletur terra , ac porro aqua repletur, obturatur, water gevult, toegejtopt, en fcbuins in de aarde begra- 



& oblique pofita terras conmittitur , ex ejus nodis ven $ zo komen uit de knoeflen nieuwe febeuten voort- 



turn furculi progerminant, ficco autem acre aqua con- men moet 9 t by droge tyd met water befproeyen , tot dat de 



fpemendi funt ifti nodi , donee furculi propullulent. febeutjes uitkomen. 



Arundo lutea hifce in infulis non filveftris eft, fed 



Ret gele riet vind men in deeze Eilanden niet in *t 



ubique plantatur, Javanorum Bulufwangi non adeo wild , mdar wert overal geplant : de Javaanfe Bulu 

 crafla ell quam Amboinenfium , nihilominus fubftantia fwangi is zo dik niet van riet als dAmboinfe. niet te 





ejus crafla eft ac dura. 



win dik vanfubftantie enfterk. 



TJfus. Ex hac arundine pali formantur fex circiter Gebruik. Van dit riet werden ftangen gemaakt 9 om- 



pedes longi, Panukol, h. e. ve&es di&i, quibus cun- trent zes voeten lang , Panukol , dat u, draag-boom 



dta.onerum genera portantur , fubftantia enim ejus genaamt , waar mede men allerbande zware laftenaraa& 



eft ievis, ac nihilominus fortis, glabra, & humeris 'want 9 t is ligt y en nut temin flerk, glad , en gemakkelyk 



apta, ex re&is ejus ftipitibus teftorum ligna, & ex voor defebouder, uit de regtfte ftammen werden fparr en 



crafliflimis aedium poftes fabricantur ac ftpes, quae tot daken, en uit de dikjle Jteilen tot buizen en beiningetm 



gemaakt , geven geweldive flagen % als ze in brand raken , 

 wanneer men zeer kennelyk baar naam Bambu Bambu 



boort. 



vehementiflimos edunt idlus&fonitus, quum incen- 

 dio comburuntur , quando notum ejus nomen Bambu 

 Bambu fac41e exauditur. 



TifFadores pontes fuos formant ex una Calappo ad De Tiffadoors maken bare bruggen van den eene Ca- 



aliam , quum unam alteramve arundinem conligant, lappus-boom tot den ander en > een of twee bamboefen ne- 

 quibus pedes firmant, aliamque paulo altiorem, cui vens malkanderen bindende, daar zyde voeten op zetten* 

 manus injiciunt, quod horrendum prsebet fpe&acu- en een ander wat boger, daar aan zy baar vajt bouden y 

 lum, homines nempe in tanta altitudine per arundi- 

 nem ambulare vix brachium craffam : Robong feu 



't voelk yffelyk om te zien is , dat menfeben in zulken 

 boogte nsoandelen over een riet , dat pas een arm dik iV. 

 Het Robong van Bulu fwangi, niet boven een voet boog 

 zynde , is naaft dat van Bulu Java , bet bequaamjle tot 

 coquendum & muria condiendum , quum ejus fub- koken en inleggen, om dat bet de dikjle fubjtantie beeft y 

 ftantiafit cralfiilima,cujus modus feu praeparatio fupra wiens manier boven in Bulu Java verbaalt is. Men moet 



furculus Bulufwangi vix pedem altus , proxime con 

 venit illi Bulu Java , eftque omnium aptiflimus ad 



in Bulu Java eft enarrata , cavendum vero eft, ne hos 

 aliosque furculos crudos edant, quum fummamfau- 



zig egter wagten 9 die en andere Robongs raauw te eten, 



want bet brengt een zulke benautbeid in de keel , als of 



cium anxietatem,immofuffocationem fere adferant, 't verwurgen wilde , welke fcbadelykbeid bem door 9 t op- 



\ 



haec autem malignitas per aquas co&ionem tollitur. 

 Atsjar feu falgama ex arundinibus prasparata opti- 



koken in t water benomen wert. 



Het Atsjar van alle Bamboefen gemaakt, is een treffe 



mum & delicatum prsebet obfonium ad adpetitum lyke en aangename toefpys , om den appetyt te verwekken 



excitandum, eftque falubre in itineribus marinis, en gezont op Zee-reifen , tot welken einde onze fbuisvaar- 



quem in finem noftrates reduces magnam ejus copiam ders 00k een goede party mede in Europa voeten. 

 in Europam deducunt. 



Bulujwangij seque ac Buluferu, & Bulu Java, in Be Bulu fwangi, zo wel als de Bulu feru, en Bulu 



ufu funt tempore belli, ex quibus tribuli, & tibialia Java, zyn gebruikelyk by tyden van Oorlog , om voet 





formantur Songa di&a, quae acuta funt ligna , a fpitha- 

 ma ad binos tresve pedes longa, quaeque ad inferio- 



fcheen - en buik - angels daar van te maken , Songa ge- 

 naamtj 9 t welk zynfpitfe bouten van eenfpan y tot twee 

 rem apicem fulcum habent , quo terras infiguntur, a drie voeten lang, by de onderfte fpits een keep bebbende, 

 circa clauftra & ad viarum tramites, unus vero tribu- waar mede men ze in de aa%de Jlaat , rondom de fortres- 

 lorum apex ereftus eft, qui in tribulis ventralibus fen, en aan depajfagien der wegen, met de eene fpits in 

 parum oblique litus eft, iuntque plerumque parum de voet -angels over eind, in de buik - angels wat fcbuins 

 adufti, unde adeo duri funt, ut foleas penetrent & ftaande , dewelke gemeenlyk wat gebrandzyn, en daar 

 erforent, ft arundines Bulu fwangi ad manus lint, door zo bard, dat ze door de fcboen-J oolen dringen konnen 

 aftilia ex ipfis formari poffunt Sagufagus di&z , quo- als men de rieten van Buiu fwangi beeft, zo kan men 



00k werp -fpieffen , of Sagu fagus daar van maken , wer- 



rum apices ad ignem quoque parum aduruntur. 



1 



Apud Linfcbotenum atque Portugallicos fcriptores 

 legitur , hanc arundinem adhuc teneram ad ignem 

 incurvari & infle&i , quse ita porro excrefcit , ut dein 

 ex ipfa fella? geftatoriae Palanbius di&ae formentur , 



Tom. IV. quod 



dende defpitfe 00k wat in 't vuur gezengt. 



By Linfchoten en de Portugefe Scbryvers leefl men 9 

 hoe dit riet nog jong zynde , al willens met vuur gekromt 

 en gebogen wert , dat bet daar na zo blyft , tot gebruik 



van Paianhius of draagzetels , f t welk in deeze Eilan* 



C 



den 



