J 



2 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber VI. CdputXl. 



nprsegnatse fibi caveant hofce 



gedronken , moeten dierbalven bevrugte vrouwen boar 



res vel folia interne adhibere. Albae fpeciei radix wagten iets van deeze bloemen of bladeren binnens lyfx 



ufurpatur ardentibus 

 farum aeftum minuendum, fi cum Pinanga maflice- 

 tur, vel cum aqua contrita propinetur foia, vel cum 

 radice Novellas, & alba Calbahara contrita & potata 

 Choleram quoque curat Oepas diclam. Florum ca- 

 pita contrita glandulis inguinalibus tumentibus inli- 

 niuntur, unde refolvuntur & detumefcunt, fie quo- 

 que folia conteruntur, atque calidis inponuntur tu- 

 moribus ad ipforum asftum refrenandum , ipfosque 

 emolliendos, vel, finon nimisfuerint ingentes, at- 



<3 



Ternatenfes nobis perfuadere 



Eclipfi 



te nemen. De wortelen van de <witte zoorte werd nuttelyk 

 gebezigd in de beete koortfen 3 om den brand te verminde- 

 ten, als men ze met Pinang knowuod, of anders gewr** 

 <oen met water drinkt, alleen of met de wort el van Novel- 

 la , en wit Calbabaar gewreven , en gedronken , geneejl 

 ze ook 't bort Oepas genaamt. De knoppen van de bloe- 

 men gewreven 3 worden op de gezwellen der liejjcben 

 fmeert 5 en doen dezelve Jlinken > zo werden mede de b 

 deren gewreven, enep die beete gezwellen gefmeert , cm 

 dezelve te verkoelen en te vermurwen , of ook zo ze niet 

 groot zyn , te doen febeiden. 



De lernatanen bebben my willen wys maken , dat een 

 Bonga raja van wat couleur zy is y geplant by een Eclips 



non autem dicunt quanam, flores produ&uram va- (maar zy zeggen niet wat voor een ,} bloemen voortbren- 

 riorum colorum feu variegatos, fie quoque conan- gen van verjebeide couleuren> gelyk zy ons ook willen 



tur nobis inponere , ut credamus infantem genera 



oen geloven , dat een kind gebooren in de uur van een Ec- 



tum hora Eclipfios degenerare in talem horainura clips > veranderein dat wonderlyke flag van menjeben, die 



fp , . . , „ 



que cutem habent albam , plurimis nigris ac fufcis 



inaculis inftar lenticularum variegatam , an limile 

 quid in Ternata unquam fuerit obfervatum , aliis 

 credendum relinauo. mihi faltem non fubceffic, bis 



canmittebam anno 1678 feptimo Maj 



quas 



fatis 



men Kakkerlakken noemt , die een wit vel met vele zwar- 

 te en bruine plekken , als fproeten bebben. Of zulks in 

 Ternaten gefebied zy y laat ik aan zynplaats, immers 

 bet beeft my niet willen gelukken > in twee ryskens van 

 een witte en roode Bonga raja, die ik plantte anno 1678 

 den 6. May , 's middrrnagts in de ure van een groote 

 Maan - Eclips 9 dewelke my wel opquamen 3 maar geen 

 andere bloemen voortbragten , dan bare moeders Jtokken ; 



progerminabant , fed non alios exhibebant flores 3 met de bladeren wajfen de vrouwen ook de booft-bairen 

 quos matrix frutex: Cum foliis feminas caput lavant om dezelve te zuiveren, week te maker* > in met eenen 't 

 crinesque , ut depurentur , mollefcant , ac caput firaul booft ie verkoelen : bet water, daar in de bladeren geweekt 



pinatu 



pro 

 faci 



zyn, werd ook gedronken, om de brand in de koortfen U 

 ver minder en. 

 De Cbineefe Atlas , in de driederlei Provintie Kenfi > 



floris Sinenfibus Meutan vocati , dicitque a cundtis maakt gewag van een hloem, in't Cbinees Meutan ge- 



rtis coli, naamt, en zegt, dat ze van alle de Grooten door gebeel 



P 

 floresque hos majores effe Rofa , magisque expanfos, 



atque tres diverfos proferre colores , albicantem 



nempe 



& 



fefe 



per diem 



Meutan ifte vulgari Sinenfi vocabulo Boutan voca- 

 tur , atque adcuratiore examine compertum eft % 

 multum a Bonga raja differre , inque tanto haberi 

 pretio , ut nemini liceret hunc fruticem in horto fuo 

 plantare nifi primoribus, nee nifi permiflu Csfareo. 



Hort. Malab. part. 2. Cap. 17 



defcribitur fub nomine Scbempai 



gendis 



Novella 



quartaqu 



quod 



menftruis per radicem * hoc autem verum eft 



in variolis, febribus, & Hepatis inflammatione 



Apud Jacob. Bontium Libr. 6. Cap, 46. vocatur Rofa 

 Batavico-Indica , & Malva fruticejeens , Javanica, uti 

 h putat, Modure difta, Modori vero alia eft planta 

 in Auftuario meo defer ipta. 



In Adpendice bate adduntur. 

 In Hort. Malab. part. 6. Tab. 1 3. fimplex Bonga raja 

 defcribitur, &Malabarice vocatur Ain pariti. For tu- 

 gallice Foelba de Sapatto Macbo , Belgice enkelde Scboen- 



Cbina in bare lujlboven geplant werd , dat de bloemen 

 grooter zyn dan eenroos, <wyder mtgebreid , van drieder- 

 lei couleur en , witagtig , geel, en rood , by nmfi op een 

 (lok , als een Vlierjtruik , en wil des daags bedekt zyn 

 tegens de bitte der zonne, 



De voomoemde Meutan bie t in 't gemeen Cbinees Bou- 

 tan , tr by nader onderzoek bevonden van de Bonga raja 

 veel te verfcbillen , en in zo groote agting^ dat ze niemand 

 in zyn boven mag planten dan de groote Heeren , en dan 

 nog metfpeciaal verlof van den Keizer. 



In Hort. Malab. part. *. Cap. 17. Fig. 16. werd 



plant befebreven , met de naam van Schemparite , 



bouden voor de vierde zoort van Pariti , '* welk is 



de Novella ; in 't gebruik vind men niets van *t verwen 



der Jcboenen , zo komt ook niet met de ondervinding over 



een , 't geen aldaar ftaat van bet ftelpen der maandjtmden 



propinari met de voortel; maar voel dat men de bladeren opbloedvin* 



deeze 

 enge 



nen legt , en dat men overal de bladeren drinkt in de kin* 

 derpokken , koortfen , en verbitte lever. 



By Jacob Bontius Libr. 6. Cap. 46. biet ze Rofa 

 Batavico-Indica, en Malva fruticefcens , Javanica, 

 zo by zegt , Modure , dog Modori If een andere plant , 

 by ons in *t Au&ario befebreven. 



In het Byvoegzel wert dit *er bygedaan. 



In Hort. Malab. part. 6. Tab. 13. wert de enkelde 

 Bonga raja befebreven , en genaamt in 't Malabaars Ain 

 pariti, in't Portugees Fo el ha de Sapatto Macho, iw y t 



roofen, feu Rofa calcearuxfmplices, ubi legitur, hanc Duits enkelde Schoen-roofen , alwaar men vindt dat 



fimphcem fpeciem in vulgarem excrefcere arborem; deeze enkelde zoorte een matigen boom wert , en dat na 



ejusque flores poft odfco annorum decurfum in plenos verloop van agt jaren de enkelde in een dubbelde bloem zal 



degeneraturos , quod nulla mihi hucusque compro- veranderen 



batum eft experientia, licet varios noverim frutices, 

 qui otto pluresque annos jam inpleverunt. 



Tabula Oftava 



Ramum exhibct Hibifci foliis cordato • angularibus , ferratis , 

 fi. pleno. 



waar van ik nog geen ondervinding heb , 



boewel ik genoeg Jiruiken weet , die agt en meer jaren oud 



zyn 



•«*' • 



De Agtfte Plaat 



•r 



Vcrtoont een Tak van de Hibifcus, met bartvormige gebockts 



en gezaagde bladeren. 





o 



T 



O 



Hsc eft famofa ilia Ketmia Sinenfis , fruftu fubrotundo , flore 



N M 



N 



*^H 



>*. 



.• 



Tournef. inftit. p. ioo. & Tbef. 



133- qus 



eft Mai w r ^ __ w _ 



Muf. Zeyl. p. 29. & Alcea Indica hortenfis , flore pleno 

 atro rubente Rofx fimillimoiM. p. 61. & Althaea arborea, 

 rofea Sinenfis multiplex & fimplex, Morif. Hi/l. torn. 2. 

 p. 530. T. i8./t& 5- reliqua vide in Tbef. Zeyl. & H. 



Cliff, p. 949. ubi VOCatUr HibifcUS foliis COrdatn nnlnratn. 



acguiaribus abfolcte ferratis, flore pleno. 



Tournef in zyn inftit. p. 1 00. 



ugt, 



■ 







v 



_ % 



. 



CAPUT 



Tbef. Zeylan. p. 133. 



Malva, met een dubbelde roode Roofe- bloem , iifhet 

 Muf Zeyl. p, 29. en de Indifche tuin- Alcea met een dub* 

 belde donker-roode bloem aan een Roos zeer gelyk, al- 

 daar op pag. 6 1, en de Chineefe dubbelde en enkelde roos- 

 agtige boom Althsa, van Morif. in zyn Hift. tweeiejecl 

 p. 530, T. iS.feB. 5. Het overige ziet in onze Tbef. 

 en in de Hortus CHffort. p. 349. alwaar 2e genaamt 



Hibifcus* met hartvormige vyf hoekigc en gezaagde bl 



XIL 



\ 







\ 



