

\ - 



VIBoek. XIL Boofdfi 



AMBOINSCH KKUYDBOEK 



* 



i 



* 







• 





# 



CAPUT DUODECIMUM. 



XII. H O O 



D 



K. 





Flos horarius. Bonga Balit/taja. 



De 





• 



oem t 



• i 



Los horarius vera fpecies eft Malvce hortenfts feu 

 arborefcentis , longisque fefc erigit reftisque ac 

 teretibus ftipitibus, binosdigitos crafils, adeoque 

 flaccidis, ut fuperius inflexi fint, atque hi nunc bini 

 ternive fimul ex radice progerminant , nunc prope 

 radicem minorem formant truncum , tres quatuorque 

 pedes altum, ac pedem crafium : Folia per ftipites di- 

 iperfa funt, potifllmum vero in ramorum fummopro- 



folitatia, longisque petiolis infidentia, 

 , ac ejusdem quoque fornix , ampla 

 nempe&lata, palmam longa, ac paulo minus lata, in 

 tres, atque in tenerioribus in quinque prominentes 

 angulos diftin&a , quorum bini infimi minimi funt, 

 atque prope ipforum petiolos feptem magna? concur- 

 runt codas , ilia autem ad oras parum ferrata funt, 

 fcabra, pallide virentia, rugofa, & quafi ad tattum 

 arenofa , inftar illorum CoryTi , quales & petioli funt. 

 Ejus flos major eft, quam in alia Malva , ex quinque 

 magnis &flaccidis petalis, parumque rugofis conftans, 





of 



opregte zoort van de Mai 

 cens , zy fchiet op met zi 

 ftammen offieelen 



gebogenfii 

 yf drie uit de wortel opfcbietende 



ft 



de ftokken , 



!ft 



ft 



enkeld 



germinant , 

 uti in Malva 



fieelen , gelyk aan de Mai 

 fatfoen , te wet en groot en i 



* 



wat minder breed , in drie , of de jong (te in vyf 

 ekende boeken verdeelt $ <waar van de twee agterjie 

 i zyn , by den jieel Jloten zeven groote ribben te za- 

 , aan de kanten een weinig gezaagd , fiyf ^ doods* 



groen , en wat ruig of zandig in h aantajten , gelyk die 



van den Hajelaar, als mede de fieelen. 



men 



Malv 



yf 



Jlappe bladeren gemaakt , een weinig gerimpeld, 



quae albis ftriis diftindta funt, & ample extenfa, bi- of met witte fireepen doortogen, wyt geopen 

 nas palmas lata, atque ad fundum breve & anguftum den breed , en beneden een korte dikke bals 

 collum formantia , ille vero calici infidet pentape- dewelke fiaat in een kelkjevan vyflange en 

 talo acviridi, qui ftellulas infiftit, ex feptem, oftovel 

 novem radiis formats, in floris centro piftillum eri- 

 gitur , more reliquarum Malvarum , quod molds 

 cingitur fubtilitfimis ftaminulis , antheras luteas ge- 



uitmakende 



ren , en 't zelve op een fierre van zeven , agt , en negen 

 firaalen : in de midden fiaat een pilaartje , op de manier 

 van alle Malvaas , omgeven met veele fub tile draadjes+ 

 en daar aan geele noppen , by J t welk zomtyU nog een 

 kleinder blaatje fiaat , als een belmpje over 9 t zelve bee* 



galeatum quafi. Flos hie inodorus eft, atque unico nen, zonder 'reuk: deeze bloem is in eenen dag van drie 



die tricolor, matutino enim tempore fefe aperiens 



rentibus, cui aliquando minimum inponitur petalum 



niveus penitus eft, mcridiano pallide rubens feu in- 

 carnattis , ac vespertino rofeus, poft folis occafum 

 fefe contrahit in. caput, quod nunquam iterum ape- 

 ritur, atque hi flores fucceflive mutuantur,ac quoti- 

 die alternantur per fubfequentes , ita ut quivis flos 

 per unicum mododiem mundo fefeobferat, alioquin 

 quum coelum fit ventofum ac nebulofum, flores diu 

 funt albi, quern colorem, fi poft meridiem fervant, 

 plerumque fignum eft, fub vesperam pluvias fubfecu- 

 turas, quo autem Sol magis rerveat , eo mag^s ru- 

 bedo procraftinatur : Contra&is floribus fubcrefcit 

 cuafi panis feu cafeus , externe rugofus & lanugino 



couleuren, want des 'smorgens baar ontluikende, is ze 



fneeuw-wit, 9 l middags ligt-rood of incarnaat , y s avonds 



regt roofe-rood, na zonnen-ondergank Jluit ze baar toe in 



een knop , en gaat nooit weer open , werdende dagelyks 



>erp 



fi 



us 



are navolgers. Zo dot ieder bloem baar 

 maar een dag aan de wereld vertoont , als bet troubel en 

 wolkig weer is , zo blyven ze lange wit , en als bet over 

 de middag duurt , zo is y t gemeenlyk een teken , dot bet te 



en boe beter de zonnefebynt 



oe eerder de roodigbeid komt^ onder de fzamengekrom 



pene bloeme groeit een broodje of kaasje , van buiten ruig 



en wollig , dot men in vyve deelen kan , en digt omvan- 



gen van die buitenfie baarden , van binnen leggen in de 



in quinque fegmenta divifibilis, quique ardle bairige kamertjes veele zaden, ook ruig, in de gedaante van 



( 



cingitur externis iftis radiis, interne vero in pilofis een bultige nier $ of wajfende 

 cellulis plurima recondunturfemina rugofa quoque & 

 renifofmia, vel crefcentis lunae formam exhibentia. 





* 



Radix in raras fed longas dividitur ramificationes. De Wortel is in weinige, maar lange takken verdeelt 



Fruticis cortex ubique lentus eft & mucilaginofus ; defeborfe is overal taa\ enflymerig, dog zo vogtig niet 



als aan onze Althaea , onder wiens zoorte ze moet gere- 

 kent werden , al zyn de bladeren ruig , de Jlym daar uit 

 getrokken , is zoet $ en ■ riekt als Altbaa , de bloemen ziet 

 men in de droge maanden alle dagen aan den fiok na mat* 

 kander opgaande , en bet afgevalJen zaaf komt zomtyts op $ 

 welke plantjes men dan verplanten moet , want anders 

 gezaait zynde , komt ze zelden op 5 immers in Amboina^ 

 dog in de regen - maanden kan men ze ook met fiokken 



non autem ita fuccofus , quam Althxx noftratis , ad 

 cujus claffem hic*pertinet frutex , licet hujus folia 

 lint rugofa, quorum mucilago dulcefcit, odoremque 

 Althaea? fpirat. Flores ficcis menfibus in confpe&um 

 veniunt, qui omni die viciffim fefe aperiunt ; pro* 

 lapfum vero femen aliquando fponte progerminat, 

 ac plan^ulas ex hoc propullulantes transplantandae 

 funt, qus ex fatis raro progerminant faltem in Am- 



boina, pluviofis autem menfibus per ftipites propa- voortplanten. 



I 



gari poteft hie frutex. 



Nomen. Flos horarius , vel Altbcea boraria , h. e. Naam^/n J t Latyn Flos horarius, 0/ Althaea hora- 

 temporis flores, quum diei tempus indicent, ac fic« ria, dat is Tyd- bloemen, om dat ze de tyden des daags 

 vulgo Malaice Bonga waftu, cognominatus Befaar , aanwyfi, en zo in y t gemeen Maleits Bonga waftu, by* 

 h- e. majores temporis flores, ad diftinftionem Bonga genaamt Befaar, dat is groote Tyd- bloemen, tot onder- 

 wattu kitbjil , quas eft Mirabilis Mexicana, bono au- J'cheid van de Bonga wa&u kithjil, bet welk is de Mi- 

 tem vocabulo Mataienfi vocatur Bonga Balitsjaja, rabilisMexicana, in goed Maleits noemt men ze Bonga 

 quum fiorum color variet ac mutuetur , Ternatice Balitsjaja, om datze bareverwe verandert , op Terna* 

 Saja Balitfiaja , feu potius Saja Ngalli Ngalli, Java- ten Saja Balitfiaja, of beter Saja Ngalli Ngalli, op Ja- 

 nice Cuinbang Futtubawa & Patina, quo tamen alius vaans Cuinbang Futtubawa , en Patina, t welk egter 



denotatur flos, Sinice Pujong. 



Locus. In Amboina non diu fuit notus hie frutex, 

 fed ibi deportatus ex Ternata , per Formofam , ex 



nog een andere bloem is, op Chinees Pujong. 



Plaats. In Amboina is ze niet lang bekent geweefi 

 maar aldaar gebragt uit Ternaten , over Formofa , uit 



Manilha & Sina, Batavias itidem obcurrit & Javae, Manilba en China, zy is ook bekent op Batavia en Java, 

 diligenter autem in hortis colendus eft , ac propullu- men moet ze zorgvuldig in de boven opkweken, en de op- 

 lantes plantuls confervandas , quum anno plerumque kotnende plantjes aanbouden, want in 9 t vyfde jaar gaat 



quinto matrix frutex pereat, licet in Hitoea ftipitem 

 habuerim , pvope murum plantatum , qui deceffu 



meo jam fextum inpleverat annum, ac mediocris 



arboris craflltiem adtigerat in multos longos divifus 

 tamos/ 



de moederfiok gemeenlyk uit , boewel ik op Hitoe een fiok 

 gebad beb, die by een muur geplantfiont , die by myn ver* 

 trek al over de zes jar en oud was , en de dikte badde van 



een middelbare boom , verdeelt in veele lange takken. 



•^ 



Tom. 7F. 



Ufus. 



D 2 



Ge* 



V 











• 



• 





