



* 





\ 



VI. Boek. XIII. Hoofdjt 



AMBOINSCH KRUYDBOEK 



CAPUT DECIMUM TERTIUM. 



XIII. 



H O O 



D 



K» 



Abutilon hirfutum. CumbangforeBefaar. 



Het ruige Abut'don. 





H 



ab Arabibus Abutilon 



partim 



India duplex obcurrit, cuivis aucera fingulare 



tribuemus Caput. 



birft 



plante , die de Arabiers Abutilon noemen^ 

 en deele in de Europife Kruid-boeken befebreven 

 <itierd bier in Indien van tweederlei gejlazten 



domefi 



cum Avicennae 



Abutilon hirfutum * of 



Hoofdjl 



defcriptione maxime convenit , dicit enim hoc folia befebryving van Avicenna meejl 



) 



komt met de 



erere rotunda, fuperius acuminata inftar Cucurbit*: 



beeft , die rond zyn , van voorenfp 



;jusflores funt rotundi, nigricantes, ftriati, acden- een Cauwoerde; de bloemen zyn rood, zw art ^ gekrult f 



tati, forte finuofi, atque ex multis flriis fibi adunatis 



conftent. 



Abutilon vero noflrum birfutum parvus eft frutex* 

 vix Viri altitudinem adtingens* ejusque ftipes polli- 

 cem circiter craffus eft , ab inferiore parte in multa 



ijfebien gekartelt , als veele vouwen bebbende , of 

 veele vouwen aan malkander bangende, gemaakt 



ji 



Jlruik 



w _ onderen op in veele lange gerten verdeelt > rond> bairig 



longa flagella divifus, quae funt rotunda * pilofa, feu ofwolagtig) en zagt in "t aantaften: de bladeren kan 

 lanuginofa, adta&ummollia: Ejus folia quodammodo men eenigzints met die van Cauwoerde vergelyken, dog 



cum illis Cucurbitae conveniunt, func autem minora* 



an melius cum illis Malvae 



berth 



Malva 



fpitft 



diformia, in brevem apicem definentia, ad oras las aan de kanten een weinig gezaagt, een hand breed, aan 



viter ferrata , palmam lata , in junioribus fruticibus ma- 



_^k _ _ im a -A f^ *"^ - A 



ftruiken 



is > in vetuftioribus minus flava , feu ex flavo virentia, of geel-groen , gantfeb wollig , zagt , en ft 



anuginofa penitus , mollia , & ad tadtum vifcofa w 

 perfe&e odorem unguenti Dialtha^as fpirantia > adeo- 

 que fortiter, ut, fi tra&entur* odor ifte manibusad- 

 hareat. Solitaria funt, longeque diftantia, atque la- 

 nuginoils petiolis infidentia, ex quorum alis femper 

 alius petiolus j vel nova quondam foliolapropullulant; 

 Flos ex quinque conftat petalis , Denarii Batavo- 



iften , zeer natuurlyk na de falve Dialtbcea riekendi , 

 odanigdat die reuk aan de banden blyft, als men ze aan 

 ijl ; zy Jlaan enkeld , wyd van malkander 9 op wolag 

 geftelen, dog Velkens in barenfeboot bebbende een nieu 

 vetted 3 of eenige jonge bladeren. 



De bloem is van vyf ronde bladeren gemaakt i in de 

 rtim magfiitudinem adtingens , vitellini coloris , in grootte van een Hollandfe fcbelling , doir-geel , op de grond 



fundo autem intenfe fufci > ex cujus centro piftil- boog-bruin, bebbende in de midden een puaartje, terzy&e 



lum erigitur , undique plurimis flavis ftaminulis & met veele zeele draadjes en noppen vercierd. De afge- 



antheris ornatum: Abrupti in fufcum degenerant co- broke voorden bruinagtig, meejl zonder reuk) ef als de 



lorem, ac plerumque inodori funt, feu ilium folio- bladeren. 



rum 



obfervat 





hora 



reno enim tempore poll meridiem 



plerumque autem tertia kk aperit, quod vix per in- 



tegram perdurat horam , dein ipfius petala retror- 



fum 



fubito 



poll Solis obcafum , 



nee unquam iterum apenuntur 



fub hifce frudtus- 



formatur cafei-formis, fuperne parum acuminatus, 

 ac fi coni pars inferior abfcifla elTet, primo pallide 

 virens ac lanuginofus, dein fumeus, ex multis filicu- 

 lis fibi adunatis conftans , 



rens Chirurgorum inllrumentum Trepanum didlum , 

 in quavis autem filicula bina ternaye focantur femina 

 minima, dura, & reniformia 



tinde & raro fubcedit , fi per x . t _ „_ . 



mushanc plan tarn, fed expedtandum eft, donee fub 

 frutice una alterave propullulet plantula, aliquando 

 ctiam abrupti rami herbofo folocommifli, progermi* 

 nant. Radices ejus funt rars , nee copioium ilium 

 proferunt mucum feu vifcum, qualem Althsa habet. 

 Frutex hie non fenefcit , non enim binos excedit an- 



nos, 



fit 



Deeze bloem bond met baar opgaan etn precys uur y 



Want by fchoon iveer gaat ze eerft na de middag om 

 Vuuee uren > maar ordinair ten drie uren open , vertoont 

 baar fchaars een geheel uur * opent dan na buiten bare 

 blaatjes agterwaarts 9 blyvende zo Jlaan tot na zonne- 

 ondergang , wanneer z^ bun febielyk weer te zamen 

 Jluiten , en nooit voeer open gaan. Daar onder <voerd de 

 vrugt geformeert in de gedaante van een kaasken , dat 

 boven voatfmalder is, gelyk 't onderjle Jluk van eenke- 

 gel , afgefneden 5 eerjl bleek - groen , en nvolUg 9 daar na 

 quam naturaliflime refe- rook-vervoig, uit veele bouwen gemaakt 9 tegen malkan- 

 ^ nn j.-n.. deren flaande , zeer eigentlyk verbeeldende bet Cbirurgi- 



cale Injlrument Trepaan : in ieder bouwe leggen twee a 



fterilia plerumque, drie zadekens bard en klein, als bultige nierkens > voaar 



? ■*• van fa merendeel ondeugend is 9 daar 6m bet ook zelden 



gelukt , als men '£ van zaad <wil voortplanten , maar moet 

 voagUn , tot dat onder den flok bet een of ander plant je 

 voortkomt ; zomtyts beklyft bet ook , als men de afgebro- 

 kene takken in een grasagtige grond Jleekt ; de voortelen 

 zyn weinig , en bebben geen byzonderen Jlym , gelyk Al- 

 tbcea beboort te bebben. Dit firuikje komt tot geen groote 

 ouderdom , bereikende niet boven de twee jar en ± want bet 

 beeft een bros en ligt bout. 



&aam. In % t Latyn Abdtilon hirfutuni & domefti- 



Nomen. Latine Abutilon birfutum & domtfticum y 

 vulgari Malaico vocabulo Bonga waftu cuning , vero cum , in 't gemeen "Maleits Bonga waftu cuning , in 



Malaico nomine Anguri , ^meliori autem Bonga_ pe- regt Maleits Anguri , maar beter Bonga petang, dat is 



" ~ " ' ~ Avond-bloem , op bet Javaans en Baleis Cumbang fbre, 



tang h. e. flos vespertinus , Javanice & Baleyice Cum- 

 bang fore, cum cognomine Befaar feu magna, ad di- 

 ftin&ionem fubfequentis minoris fpeciei , Ternatice 



Tobba toko. 



met den bynaam van Befaar of groote , tot onder febeid 

 van de volgende kleine, op Ternataans Tobba toko. 



Golius in Lexico fuo Arabico non absque ratione Golius in zyn Arabifcb Woordeboek <wil, en dat niet 



vult primitivum nomen efle Unutilon t quod au&ores 

 Arabes inter pretantur Cucurbitae iimilem , ita ut vi- 



zonderreden, dat de eerjle naam is Unutilon, bet geen 

 de Arabifcbe Scbryvers overzetten , gelyk aan de Cawoer- 



deatur potius Ukutilon fcribendum , & efle corrupt ^de , zo dat eigentlyk gefebreven dient ze werden Ukutilon, 



turn contradlumque ex Graeco xoXo^^ti'W , kolokin- en een bedorve en Vzamengetrokken woort is van bet Griek- 



tidion , pro quo in Avicenna Arabice impreflb legi- febe Kolokintidion , voaar voor in de Arabifcbe Avicen- 



tur Ubitilon^ & in Latino Abutilofl * quod nomen na gelezen wertUbitMoxi , en in de Latynfcbe Abutilon, 



vulgo apud Botanicos in ufu eft. Scribunt autem Ara- welk vooord by de Kruid-fcbryvers in 't gemeen gebruikt 



bes ifti, eife herbam vulnerariam Cucurbitae fimilem, <wert. De Arabieren dogfebryven daar van, dat bet een 



foliis puta non fru&u , qui parvi cafei aut panis po- Wond • kruid is , gelyk aan de Cawoerde , in bladen na> 

 tius figuram habet, uti reliquae Malvae, quse prop- 

 terea Arabice Cbobar & Cbobaza dicitur 



menttyk , en niet in de vrugt , voelke de gedaante van een 



Cbobs ditti figura 



* 





a panis kaasje , ofte liever van een brood beeft , gelyk alle de Mai- 



vaas , voelke ook daarom op *t Arabifcb Chobar en Cho- 

 baza genaamt voert 9 van de figuur des broots , .Chobt 



Locus, 



by baar genaamt. 



D3 



Plaats, 





% 













