





rt HERBARII AMBOINENSIS , LihrVl. ■ Caput XXIV. 



folis ortum Me itcrum convertunt eodem motu fupra weder met dezelffte beweging boven dejleel , en openen 



rachideiti , ac iefe aperiunt , ut fupra fuit indicatum. 

 in abruptis pinnis foliola mox Mq contrahunt & 



baar als voren* Aan de afgebrokene jlelen beginnen bun 

 de blaatjes ook kott daar na te Jluiten, dog altyt Jcbuins. 



claudunt fed temper oblique. Hie itaque frutex mul- Zo heeft dan deeze beefier veel overeenkomjl met de berba 



turn convenic cum herba fentience feu viva, in eo 

 autcm different, quod Crifta pavonis non movcatur 



fcntiens, daar in v erf c hill ende, dat de Crilta pavonis zig 

 niet en kreunt in J t aanraken of waaijeh des winds, ge- 



tactu vel vento, uti Herba fentiens , quae in tali cafu lyk de Herba fentiens, dewelke in ait geval bare blaaU 

 foliola fua mox deorfum claudit, talem vcro folio- jes flraks neder-waurts fuit , diergelyke zonne - volgende 



lorum naturam folifequam fupra etiara memoravi- 

 mus libro fecundo in Tamarindo, libro quinto in At* 

 bore clypeorum , atquc in fubfequentibus plures addu- 



eigenfcbappen in de bladeren , bebben ivy boven vertoont 

 Libr. 2, in de Tamarinde , Libr. f. in de Arbor cly- 

 peorum , en zullen Vr in t vervolg nog meer toonen. 



Het bout is digt , bleek-vcit, taai, in de oude ftummen 

 omtrent bet bert ligt of vutir-food , als of het Sappanbout 

 igneum quafi, ac fi Sappanum eiTet, fi autcm recens wilde worden : als men verfcb daar in kapt , geeft het 



cemus plantas. 



Ejus lignum eft folidum, pallidum, albicans, len- 

 tum , in vetuftis truncis circa cor lrete rubcns vel 



incidatur , fortem ac leguminofum fundit odorem, eenjlerke boutagtige reuk van zig, die men ook in de bla- 

 qui in foliis itidem obfervatur, ii hasc trattentur vel deren gewaar werd, als men dezelve bandelt of knouwt. 



De wort el is moeinig, dik, en diep in de aarde gaan- 



de , van dezelffte viefe reuk enfmaak: de bloemen ziet 



men fcbier bet gebeele jaar door aan de ftok , die veele 



jar en Kan oud veer den , dog als dan word by mager, krom 



fed turn gracilis* eft , & incurvos profert ramos& in- van takken en ongezien , de fpinnevcebben zeer onderhe* 



comptos , aranearum telis maxime obnoxios , unde in vig , daarom men hem in de tuinen na bet tiende jaar be- 



manducentur. 



Ejus radix eft rara , crafla , ac profunde terram 

 penetrans, eundem ingratum fundens odorem & fa- 

 porem: Flores per totum fere annum in frutice ob- 

 fervantur, qui per multos aliquando perdurat annos, 



zeir 



hortis poft decimum annum exftirpandus eft, novus- boort uit te hakken en niewvoe te plant en , f t vcelk 

 que ejus loco ponendus ftipes,qui facillimeperfemi- ligt gefcbiet met de zaden, die in allerbande grond op 



na propagatur, quum hasc in omni progerminent folo. 

 Altera & hujus obcurrit varietas , priori fimilis 



komen. 



Men heeft nog een tnxeede zoorte van Crifta pavonis, 



modo crefcendi ut & foliolis, ejus vero flores pie- de voorgaande aan voasdom en bladeren gantfcb gelyk, 

 rumque ex aureo colore lutefcunt, nee rubent, fub dog de bloemen zyn doorgaans goud-geel, zonder rodig- 

 vesperam quoque odorem fundunt gravem, ejus fe- held, ook in dt avondftonden van een merkelyken reuk, die 



mina cenfetur, nee ita fenefcit, ac raro obcurrit. 



■ 



Nomen. Latine Crifta pavonis & Lux tfiundi, Ma- 



na "t geile trekt, men boudt het voor 't wyfken, y t word 

 ook zo oud niet , en voeinig gevonden. 



Naam. In *l Laiyn Crifta pavonis £? Lux mundi, 



laice Bonga merak, & femi Portugallico vocabulo Fu- in 9 t Maleits Bonga merak, en met een halve Portugeje 



la pavaon & Bonga pavaon 9 h. e. Pavonis flos, ob ejus 

 crifta? formam , vulgo Bonga t si ana , h. c. Sinenfis 

 flos, five quod Sinenfes hunc florem magni faciant, 



naam Fula pavaon en Bonga pavaon, dat is Paauwe 



bloem, na de gedaante van deszelfs kuif, in 't zemeen 



Bonga tsjana 



Chinefe 



of om dat de Cbinejen 



live quod hunc primum in hafce introduxerint ter- groote lief bebbers daar van zyn, of om dat ze dezelve eerft 



ras ; Malayenfes quidam hunc quoque vocant Trang in deeze landen gebragt bebben. Zommige Maleyers noe- 



dunja, h. e. Lux mundi ob elegantem ipfius ac \x* 



men 



ze ook Trang dunja , dat is , Ligt des werelds , 



tarn formam, atquehinc Amboinenfes quidam Tran* om baar feboone en Hyde geftalte, en daar van dan zom- 



dunja & Trandunjay. Vulgo autem Amboinenfibus 

 dicitur Coca & Cuban hadji, Sinice Boy oa hoe, Java- 



mige Amboinefen Trandunja en Trandunjay. In H ge 

 meen Amboinees Coca en Cuban hadji , in 't Chinees 



nice in Grifecca Conbang dvoang, h. e. flos ruber, & Boy 6a hoe, in HJavaans op Grifeck Conbang dwang> 



Combang merak, Ternatice Saya tsjina , alii vero Si- 

 nenfes ilium vocant Liong tsjong boe juxta fpeciem 



dat is rode bloem, en Combang merak, in t Terna- 

 taans Saya tsjina , under e Cbinefen noemen ze Liong 



quandam navigiorum ipfis Liong tsjong di&orum , tsjong hoe, na een zoort boog geftevende prauvoen Liong 

 quibus in mediis^ terrarum aquis navigant , quasque 



tjong genaamt , voaar mede 2:3? op de binnewaters varen 



elcganter pifta funt inftar hujus floris : Malabarice en diejeboon gefcbildert zyn gelyk deeze bloem is : in 



_ ^ — ^ ~ * ^K I T -— _ ■ ^ ■ _ -— _ a. •. -^ -_- _ ^ _ — --- -- 



: 



Tsjampe. 



Locus. Ipfius patria eft tota India extra Gangem , 



Malabaars Tsjampe. 



is, 



tot 



Plaats. Haar eige Paderland is gebeel Indien hiiten 



praefertim Cambodja, Kautfchi, & Zephyreae Sinae de Ganges, inzonderbeid Cambodja , Kautfcbi , en de 



partes, unde a Sinenfibus in Javam aliosque locos, Zuiderdeelen van China, van waar ze door de Cbinefen 



quos inhabitant, deduclus eft hie frutex , ante an- in Java en andere plaatfen daar zy ivonen, gebragt 



nura 1650 rarus erat in Amboina, donee Sinenfium voor 't jaar 1650 was by weinig bekent in Amboina, 



centurio hie habitans ilium introduxerit, quern tarn dat een Chinees Kapitein albur woonagtig , dezelve bier 



caro habebat pretio, ut fepem circa hunc fruticem ingebragt heeft, boudende dezelve zo dier en befloten , 



exftrueret , nunc vero tarn in Java quam Amboina dat byeenheining om de Jiok maakte , dog nu is ze zo wel 



adeo copiofus eft ac multiplicatus , ut indigenus ha- op Java als in Amboina, dusdanig vermenigvuldigt , dat 



berctur, miror autem tarn elegantem florem nondum men ze voor een Inlants plant bouden zoude; ik ben ver- 



in Europam elfe deduclum, qui tam facile per femi- wondert, dat zo een feboone bloem nog niet in Europa ge- 



na propagatur. 



Ufus. Olim in magno habebatur pretio praefertim 



bragt is, die zo ligt voortteelt door 't zaat. 

 Gebruik. Zy was eertyts in groote agting , en de Chi- 



apud Sinenfes, antequam tam vulgaris eflet. Hie nefen maakten Vr veel vcerks van , eer ze zo gemeen voierd. 



autem flos non tan turn eleganti infervit hortorum zy dient niet alleen tot een uitflekent vercierfel van de 



boven, maar de bloem <werd ook gebruikt op Bruiloften 

 en alle folemnele Maaltyden , met de gebeele troffen wer- 

 den befloken alle de feefibo gen , bruids kooyen, kranfen, 



ornamento , fed in conviviis folemnibus ac nuptiali- 

 bus adhibetur , totisque corymbis omnes exornantur 

 arctfs feftales , fponfae cnbilia , coronas , aflata & 



cruftacea in menus, ,in fcpulturis puerorum & caele- gebrade koft en banketveerk op de tafels, by begraafeniffe 

 bium quoque funt in ufu : in re medica nondum pe- van kinderen en jonge lieden moeten ze ock dienen. In de 

 culiarem obtinuit ufum , multi enim ipfi noxiam ad- Medicynen heeft ze nog geen zonderling gebruik , want 

 fcribunt qualitatem , immo dicitur feminasZeylanen- veele febryven baar een fcbadelyke eigenfebap toe, ja men 

 fes maritos fuos pofle enecare per radices hujus fru- zegt, dat de vrouwkens in Ceylon de mannen iveten te 



vergevenmet de wortelen van deeze Jlruik , dat ze door 

 een quynende ziekte allengskens uitteren : ik kan *er nog 



ticis , ita ut tabido &languente morbofenfimpereant. 

 Nondum autem huic rci magnam adhibeo fidem 



quum viderim , aves Cacatoeas avidifiime ejus fruftus geen groot geloof in Jlellen , om dat ik gezien beb , boe niet 



edere, fabas ex filiquis eximentes, & minimos aves 

 Cacopit diftos continue) hifce infidere floribus , ipfo- 

 rumque rorem exfugere , fed indigenas quoque cu- 

 ratrices radicem cum alii's rebus cohtritam infantibus 

 propinare contra EpilepGam bono cum fucceftu. 



* 



Soffera 



alleen de vogels Cacatoeas gretig deeze vrugten eten , de 

 boonen uit de bowwen pikkende , ook de kleine vogeltjes Caco- 

 pit gedurig op deeze bloemen zitten , en den dauw daar uit 

 zuigen , maar ook dat de Inlandtfe meeftreffe de wortels 

 met eenige andere dingen gewreven en de kinders ingegeven 

 bebben , die de Jluipen badden , en dat met een goea Jucces. 



* Soffera 



