\ 









J 







VI. Boek. XXV. Hoofdjl. AMBOINSCH KRUYDBOEK 



Radices craffiffimac interne eleganter rubrum gerunt 

 lignum, tingendo aptiflimum, non autem funt co- 

 piofae, quiim lint breves, ac mox albefcant, nee 

 etiam multum eradicantur obmagnum laborem , quum 

 in locis plerumquecrefcant faxofis. Recens caefarum 

 vel elaboratarum odor eft inftar florum, fique pin- 

 guiafint frufta, circa nodos aromaticus inftar Agal- 

 lochi , mafticati ligni fapor eft dulcefcens inftar Bra- 

 iiliani ligni, fpumamque inficit colore ex rubro pur- 

 purafcente. 



57 



Iluj 



Sapp 



Be dikfte tvortclen bebben van binnen ook een feboon 

 root bout , tot verwen zeer dienfiig ; maar dit is niet veel, 

 want ry zyn kort t daar onderjtraks wit, en men kapt 

 ze niet geern uit , wegens de groote moeite, als Jlaande 

 gemenelyk in jteenige plaatfen. De reuk in bet verfeb* 

 gekapte of gewerkte is bloemagtig, en zo bet vette fink- 

 ken zyn, omtrentdeknoejlenwatfpeceryagtig, als Agel- 

 bout , de Jmaak van bet geknouwde is mede zoetagtig , 

 als bet Brafiel-bout, en verft bet fpeekj'el pitrper-root. 



Zo is dan 't hart van deeze ftruik, 't ry rood of boog* 

 geel, eigentlyk bet geen men Sappan -hout noemt , en 



mercatura exercetur, quum tingendo fit aptum, qui- waar mede men koopmanfehap dryft 



dam binas hujus ligni putant efle fpecies , quavum 

 prima eft frutefcens ac femi prorepens, varios emit- 

 tensrettos ftipites, ad diftantiam quandam terra in- 

 cumbentes , qualis eft vulgaris Amboinenfis & Bunen- leggende, 

 fisfrutex, altera fpecies eredla eft arbor, cujustrun- ander we\ 

 cus viri craflitiem habet, non autem alta eft, inftar niet boog, 



Sianenfis & aliquando etiam Bimenfis, li fatis diufuas 

 conmittatur nature, montes amat faxofos, non au- 

 tem nimis frigidos, magnumque obcupat locum iftis 

 in regionibus , in quibus fponte crefcit : Optimum 

 vero caedendi lignum hoc tempus eft , quum adeo 

 fit vetuftum, ut plurimas fuasdimittat rachides acfo* 

 lia, nee multas fpinulas in iftis verrucis confpiciantur* 

 Nomen. Latine Lignum Sappanum , Belgice Sappan* 

 bout, Malaice Cajo Sappan, Bimaice Supan, Macas* 

 farice & Boetice Sapa , Javanice Tsjetsjang bcSutjang, 

 Baleyice Tjang, Ternatice Sunia & Sunya, Tido- 



dienfiig 

 bout , als 't eerfte de ftruikagtige en half kruipendYva 

 verfebeide regte fiammen , en een ftuk weegs op de aarc 

 leggende, gelyk bet gemeene Amboinfe en Bimafe is: h 



* een regte boom , de Jlam een man dik , do 

 . clyk de Siamfe, en ook zomtyts bet Bimafe 

 als %y bet lang genoeg ftaan laten. 



ft 



Het waft gaarn op 



beftaande een groote plaats op zig z 



lar bet van zelfs waft. De regte tyd , 



kappen, is* als bet zo out geworden 



HP 



efte takjes en bladeren afvallen 

 rntjes meer ziet op 



op 

 op 



p 't Macaffaars en Boeteis Sapa, op'tj 

 tg en Sutjimg, op t Baleits Tjang, op 



lice Rujjok: Vox Sappan derivai 

 JVavarcba Naupegus , quia illl op 

 ad exftruendum navium genus , 



Sampc 



Mala 



ga- nataans Sunia en Sunya , op 't Tidorees Roro , op 9 t Am* 



i, op y t Chinees Sobac, op '* Bengaals Ruilbk- 

 Het <woort Sappan kan afgeleit werden van bet Arabijcb 



Navarcha 



Ter 



Maleitfcbe Sampan afjl 



febeep 



bico Serlyn acutus ob multitudinem aculeorum, aut jcbikte febuite ; en bet Ternataanjcbe Sunya komt af van 



horridum efficit Senticetum. 



bifebe Serlyn feberp 

 rfvanbet Hebreeuwfcbe Sene rubus, waarvan het La 

 jfebe Sentis , om dat deeze jtruik een verjebrikkelyk 



Locus. Primaria ejus Patria eft Siama , atque ipfl 

 vicina Chompaa , quas optimum exhibet lignum , 

 quum maximum & crafliflimum (it, quum ejus Teg- 

 menta feuphalangse veri cordis crus craflas fint,duo- 

 decim ac quindecim pedes longx , hodie autem a 

 Malavenfibus ora^fertur illud. ouod ex Manilhis de- 



oornbofeb 



r fte Vaderlant is Siam , en bet naburi 



Chompaa , 't voelk men voor bet bell 



dikft 



fertur , ipfi proxime 



Cumbawa infula crefcens, cujus Tegmenta vix pedem 

 ac plerumque brachium modo crafla funt, ac longi- 

 tudinem vulgaris ligonis obtinent, porro quoque ob- 

 rurrit in omnibus Moluccas infulis. & Archipellse • 



yenfe , in tota op bet gebeele Eiland Cumbawa wajjende 



malf en vyftien voeten lan± 

 Maleyers geprefereert 9 t gei 

 ifte prys boud de Bimaft 



maar 



JCDaar* wr« c/c&#*, &?# ti%,m^9n 



bandfpaak 



pell overal op ft 



landen van den Molukft 



op 



ubique in faxofis montibus , uti & Zeylana, Am- Amboina , en Ceram , dog nergens in 't wild , maar 



boina, & Ccrama, non fponte illud profert, fed ab 

 incolis per femen propagatum in hortis ipforum fil- 

 veftribus , ita ut quisque frutex fuum habeat domi- 

 num ac pofieflbremrin deferta Pulurhunahodic quo- 

 que copiofe obcurrit, dum ibi fuss conmittatur na- 

 ture, uti & in Sineniium infula Ayiuana, quas potis- 

 fimum a Sincnfibus inhabitatur Banditis. 



Ayiuan 



geplant 



ftruik zyn eigenaar beeft , op bet verla 

 Int men bet bedendaags ook veel , dewy I 

 ruft beeft , als mede in bet Cbineefe Eh 

 eft van Cbineefe Bandit en bewoont. 



Uft 



Plurimum ufum pnebet Sappanum lignum 



a aa * • i ^ 



Het meefte gebruik van het Sappen 



ad rubrum colorem tingendum , quern in finem non tot het rood verwen, tot welken einde het met alleen door 

 tantum per totam Indiam fed etiam usque in Euro- gebeel Indien maar ook tot ' 

 pam defertur; ejus frufta enim in aqua per noftem fpaanders een nagt in wat 



)pa vervoert 



macerata, & modo ebullita lsete rubrum feu rofeum 

 exhibent colorem , cum alumine autem , aliisve lignis 

 ac foliis eandem virtutem habentibus , fortius cotta 

 obfeure rubrum inftar Rubiae tingunt colorem , quern 

 in finem in Europasorum ergaftulisfecantur, &adco- 

 ftionem pr^parantur, quod tinftoribus conmittimus. 

 Harum infularum incola: rubrum volentes tingere 

 colorem, ramenta ejus in aqua ebulliunt cum foliis 

 & cortice arboris Leba , ac radicibus Bancudi, quae 

 utraequc in prioribus libris defcriptx funt, inter co- 

 uendum addentes granula quxdam integrss Oryzae 



»/ 



een ligt - roode of Koofe 



re bidder en en bouten y i 



jpgekookt, verwen Craprood 



flegts opg 



Europijtbe Raspbuizen gezaagt 



laten. 



geprepareert 



rerw 



Eilanden 



koken de fpaanders in 't water , metde bladeren enfehorft 

 van den boom Leha , en de wortclen van Bancudus f 

 beide in de vorige boeken befebreven ; in f t koken fnyt men 



>pelde nft of pady , en als des zelf. 



cu Pady, fique ejus gluma desquamctur, fufficiens een- fter afgaat, zo boud men bet voor genoeg gekookt , als dan 



fetur co&io, turn fruftulum contufi aluminis tindturae 



klompje gell 



• • 



ac lintea tingenda leviteradhuc ebulliunt, dat ze verwen willen, nog eens zoetjes opkokende; bier 



1 # ^* " f J L ~' : '* ~"~*- J ^ : dienftig) maar dat 



wjiciunt, 



huic autem operi non omne alumen conducit , fed 



quod parum rubet , atque hinc Dawas lolm^ 



tur, uti alumen album Dawas cutrang dicitur 5 quod 



ad luteum colorem tingendum cum eodem adhibe- bet geel verwen met bet zelve bout gebruikt; de gemeen 



wat root ziet j en daarom Dawas lolang genaamt wert y 



* * i • . j • i \ 



noemt 



tur ligno: Vulgatiffimus autem tingendi mos eft cum 



*" " Lolan . Lchae foliis, & alumine , li : ~ 



ligno 



jr. 



tcnie 



Jle manier is bet Lolan - bout , met de Leba - bladeren 

 uhin alleen , maar als %y let loog - rood willen bebben , 



H idyk 



