\ 





VI. Boek. XXVLHoofdJt. A M B O I N S C H KRUYDBOEK 



que autem fumma cum admiratione confpicitur, ar- Java en Borneo : 



Ct 



bufculas tales tarn luxuriofe fua proferre folia, ele- 



gantemque exhibere formam in arena tarn fterili ac 



._ — | ev j j — j..- i'^ , . 



gracili 



. in qua 



denudatione radix detegitur , 



vero fimile eft, alimentum fuum haurire per memo- 



overal ziet men met verwondering , 

 aat een boompje zo vceeldrig van bhderen enfcboon vah 

 gedaante y inzo mageren zant voortkomt, dat men met 

 noeinig fcboppen de wort si ontbloot;zynde vcaarfcbynclyk, 



tfel door bovengemelde vafeling 



ratas iftas fibrillas ex profundo: natura autem hanc diepte trekt: de natuur beeft zeker zo een fraaije pi 



;plantam adeo elegantem formavit , ut eleganti fua 

 forma pnetereuntes adliciat, quse facile tra&ari po- 



/ 



* 



reft, omnibusque fuis partibus cuivis Mc obfert , deelen $ en van axle kanten bare gaven aanbied : alleenlyk 



quietem autem ac folitarium quam maxime amat lo- vcillen 



cum 



per officula in hortis & circa seues plantari & propa- 

 gari poteft, ubi autem aerem marinum non habet, 

 gracilis eft, ac tardc frudtus profert. 



Ufus. Si hsc planta non adeo effet vulgaris , at- 

 que ubivis obvia , argento vix folvi poflet ob quo- 

 tidianum ipfius ufum & auxilium in periculofis 

 quibusdam morbis , prsefertim vero fpecificum eft 

 xemedium in omni Cholera, & fluxu Cholerico, ad 

 £ (hi ant em bilem & enormes vomitus fedandos & 

 fiftendos , unde nomen Malayenfe fuam habet ori- 

 ginem , ac Latinum ipfi inpoiui tale nomen , Upas 

 enim non tantum Malayenfibus dicitur omnis Chole- 

 ra ,^ adjeftione Mera leu rubra , Pleuritis, & Itam 

 Colica, fed cun&a infuppr remedia morbis iftis ob- 

 pofita, uti & hsec planta Upas bidji, h. e. granulifera 

 vocatur , in hunc enim finem aeque ejus grana fea 

 officula quam radices conducunt, ilia vero amariffi- 

 ma Hint , quorum tria vel quinque fupra porphyri- 

 tim cum aqua conteruntur ac propinantur. Radix 

 itidem cum aqua conteritur, cujus cyathus fimul ad- 

 fumitur, conducunt etiam ad pleuritidem fpuriam, 

 feu coftarum & dorfi lancinationes , item contra om. 

 ne venenum ex mari produ&um > ita ut hasc radix 

 tanquam Bezoardicum marinum fit habenda. 



Ternatenfes hanc plantam cum Pbarmaco magno feu 

 Solamu lobon , habent pro binis primariis medicamen- 

 tis , quum nempe optima & expertiffima lint reme- 

 dia contra tres periculofos morbos Choleram, Pleu- 

 xitidem , & Venenum , quos omnes nomine Upas* 

 indigitant. 



Bina ejus officula cum aqua contrita & propinata 

 dolorificam curant urinae miaionem,Dyiuriam di&am, 

 item fanguinolentam & purulentam Gonorrhoeae mi- 

 itionem , Ternatenfibus Valamu > Malayenfibus Bi- 

 lumus vocatam, uti & HaemoptSen, quidam quoquc 



ijl bebben , en van der menfcben en beejl 



ut feparata fit ab hominibus & animalibus , woning bevryd zyn ; met de korls kan men ze ook in de 



en 



blyfi 



zaatn. 



Gebruik. 



pi 



op 



dagelykfe bulp 9 die ze in eenige zorgelyke ziektens toebrengt; 

 inzonderbeid is ze een toegeeigend geneesmiddel in alder lei 



beeft 



fi a - 



Jluiten> voaar van ze in H Male 



Maleyer 



of 



Colyk , maar ook alderlei geneesmiddelen tegen dezelve 

 ziekte, gdyk dan deeze plant Upas bidji, dat is korldra- 

 gende genaamt <wert; bier toe zyn de korls oferwcten en 

 vcortelen evenzoet* de korls zyn de bitter fie. voaar van 



rf vyf op een ft een met water vryft 



yf* 



>en kopje vol; z;y dienen 00 

 of Jleeken in de ribben en 



baftard 



befoar moet geboudi 



konit 



J tern teg 



De Ternatanen rekenen deeze plant 



Koning 



)f Solamu lohon, voor de Zceboofden of 



benoemen. 



Vewyn 



j 



pcriculcufi 



paar 



en gedronken, 



9 *'• 6 



ilia adhibent in Colica & Dylenteria, feptem nempe Loop , zeven korls ingenomen met goedfi 



pynelyk pijjen , als mede b 

 rig piffen in Gonorrhea , in 't Ternataans Valamu , 

 in 't Maleits Bilumus genaamt % als mede bet bloedfpou- 

 <wen ; zommize zebruiken 't ook in de Colyk en Koode 



' cces % te we* 



ejus granula adfumuntur bono cum fucceflu , quo 

 usque nempe acrem temperant bilem : pauca enim 

 falfedo in hifce ac radice latitans illius acrimoniam 

 tollere valet, in ceteris autem diarrhaeis nullum prx- 

 flat effedlum: Malayenfes hac utuntur radice cum 

 ilia Klitsji, contra cundla adfumpta venena. Terna- 

 tenfes illam conterunt cum Lanfii radicibus & Limo* 



hi 



fcberp 



verdoven, maar in andere buiklopen doet bet geen baat 



De Male 



in% 



Jmeert , voor Zivellingen en Waterzug 



Limoen fwangi op { 



? 



goed 



ne fwangi, illiniuntque tumoribus & Hydropi s ea« <wortel met Ujay lako toegemaakt f engedr 



dem quoque radix cum Ujay lako prasparata & pro- in den graawoen en in de bloed-loop. 

 pinata in Cholera & Dyfentera prodeft. 



Ceramas Orientalis "mcolas conterunt vel radunt De Ooft-Ceramers vcryven of fcbrapen dewortel, ne- 



hanc radiccm, ejusque portionem adfumunt cum pau- men daar van <wat in , met een vceinig Siu en CariofFel- 



-1 7*/ — - —- -jr — J' J €J mmm ■■■» 



rte van Upas , als iemand van onderen op eenige be- 

 naautbeid cpfteigende gevoelt , die bem verjlikken wil, 



ju.uO Siu & Caryopbyllis , inunguntque hanc mixtu- i&geten > fmer en f t zelveop de buik en borjt , tegens een 

 ram abdomini & pediori contra Upas quandam fpe- 

 ciem , fi quis nempe ex inferiore abdominis parte 



anxietatcm quandam hyftericam fentiat , tanquam en tegtns de fcbadelykbeid van een gegeten opblafer of 



fuffocativam, ut & contra noxios illos pifces 5 Utri- utricularius ; item ah iemand van een pylfteert of veny- 



cularios didlos, item fi quis a noxio quodam pifce nige vifcb geftoken is, zal de geknouwile korls daar op 



fit vulncratus, mafticata officula pedi vel laefae parti Icggen^ en de voet boven 9 t vuur boudtn , bet wdk dit 



inponet , atque fupra ignem tenebit , unde omne fenyn zal uittrekken. 

 inalignum ex«;rahitur venenum. 



Quum itaque Mauritani ac Malayenfes hanc plan- Dewyl nu de Moren en Maleyers deeze plant zo boog 



tarn tanti faciant, certum quoque obfervant tempus fcbatten, zo onderbouden zy ook eene precife tyt in 't uit- 



in effodienda radice, ac conligendis ejus officulis 5 graven en verzamelen van dezelve; voor eerft verkiezen 



primo autem illam eligunt , quae in incultis & defer- zy bet eeene dat op onbewoonde Eilandekens waft , om 



tis iftis crefcir. parvis infuiis, quum ex ipforum opi- dat nabaar zeggen de kragten van deeze beilzame wortel 



Dione hujus falutaris radicis vires minuantur, ac cor- 



fi canes vel apri illam adtingant & ali- 



Radix autem exfodienda 



nimpantur, 



quando ad earn mingant : 



eft ficco quodam die & matutino tempore , poft me- 

 redianum autem ego prseferrem, pluviofo enim tem- 



vermindert en bedorven isoerden , als *er bonden vf wilde 

 verkens overlopen , en by geval dezelve bepijjen. Het uit- 

 graven moet gefcbieden op een drogen dag , en 's morgenty 

 dog na de middag boude ik 't al zogoet, ivant by regen' 

 agtig iveer kan men de tuortel en korls qualyk. votrfcbim- 



pore fi id fiat , radix ejusque officula vix a mucore mel bewaren, gelyk alle Jtyand - gewajfen , en dan moe 



praefervari pofTunt, quod de omnibus notandum eft ten de boomen nog geen vrugten bebben; eer ze graven, 



plantis litoreis, oportet autem, utarbores iftotem- leggen ze eenige draden van zyde en kopere penis ge- 



pore nullos gerant fruftus, antequam autem illam naamt, by de wort el . om dat zy de natuur voor bare 



incipiant eruere , fila qua?dam fericea , & aenea pettis gaven vsiiUn dankbaar fcbynen en betakn. 



J dicta radici adponunt, tanquam tributum vellentfol- 



vere naturae pro ifto dono. 



Mau 



II h 3 



Een 



• 



« 



