













VI. Bock. 



.Hoofdft. AMBOINSCH RRUYDBOEE 





& Septembri , tempore autem ifto ficcifllmo , quod 

 anno 1660. banc infeftabat Provinciam, quura multi 

 exticcarentur fluvii , Gandaruffa fere ubique florebat, 

 quo tempore plures alias plants contra ipfarum na-, 

 turam flores producebant, inter cameras quoqiie Sem- 

 per vivum Amboincnfe, Sacar bebec di&iim, de quo 

 infra Ubro otlavo. 



fcbap bet ook gerekent wort ; dit is ook 't genk> dot 

 tyts bloeitHn slugufius en September , maar in die i 

 droogte , dewelke Anno 1060 in deezt Proventie < 



daruffa fcbier over 



zag 



> 



Pi 









Ufus. Contemptus hie frutex , tarn ingratum fun- 

 dens odorem, Indicis curatricibus in magno habetur 

 redo, apud plurimos enim Indos obfervatur mu- 

 ierculas medicamenta praeparare : Haec itaque plan- 



vum 



andere bet Amboinfcbe Semper vi 

 genaamt , waar van beneden Lib. 8 



Gebruik.^ Deeze veragte beefier van zulken onliefi 



Indiaanfcbe MeefiereJJl 



tile Indianen 



deeze pi 













































ta naturae quum fit refrigerantis , promptum habetur uart, houdenze vooreen toegeeigent middel t 'om den brant 

 remedium ad febrium aeitum exftinguendum, faltem in allerlei koortzen te verdryven, immers voor die tyd 9 

 eo tempore , quo in ufum vocatur : hujus autem fo- datze bet gebruiken y men neemt de bladeren bier van. ah 



]ia adhibentur , uti & ifta Bongcerajce, & Sacar Belek, 



Baleyenfes autem radices Bangle "& Lampujang ad- hers doen 'eir de 



dunt , inque magna fcindunt frufta , inque cacabo fnyden bet in g 



aqua repleto macerant per diem ad folis sflum , & water , fiellen 



per nottem ad rorem, qua febricitantes homines me- 

 ridianolavant tempore, uti & infantes demibus labo- 

 rantes , quum plerumque febribus iimul corripiuntur, 

 interne propinant hujus plants radicem in aqua con- 

 tritam cum ilia Novellce & albce Bongce raja. 

 Incols per terrain iter facientes , ejus ramulos 



rtelen van Bangle en Lampujang by) 

 fiukken , en doen bet in een balie met 

 aldus te weken , een dag in de belt 

 den dauw . tifoar mede rv de kocrtzisr* 



tfeben fmorgtns waff en , als mede de kinder en , dit 



lyfs 



gem 



ewreven 



over 



manibus tenent, quos pedibus incutiunt, dicentes, jts gaarne in de banden , en fi 



laffitudinem hinc pelli, uti in Europa de Arthemifia beenen 



id creditor, fie quoque incols Moluccarum , Cele- 

 bes, & adjacentium infularum Gendarujfce tam albs 

 quam nigrs ramulos folebant in cingulis & ad pedes 

 geftare, ut & manibus ten ere, ne defatigentur. Pa- 

 poenfes, qui natio eftprsdabunda, omnes inftituunt 

 artes, ut celeriter naves propellant, ventum undas- 

 que cogentes, ut homines fuperveniant, quosfurari 

 conantur , hanc itaque plantam fauftam putant ac 

 faventem deprsdationibus fuis, unde & brachia ac 

 arma hac exornant, ejusque fucco corpus inliniunt, 

 oculisque inftillant, mulieres, quarum viri in prs- 

 dam exeunt, hanc plantam ciftis inponunt,in quibus 

 Siri Pinangam pro viris fuis fervant, credentes illos 

 praedam copioiam hinc deportaturos efle. 



1 





Supra memorata Gendarujfa alba cognomirtatur ac 

 vulgaris eft , hujus & bins alis obcurrunt fpecies, 

 nigra, & fuica , fed adeo parum differentes, ut uns 

 esdemque fint habends ; Gendarujfa nigra in fruti- 

 cem excrefcitaltiorem magisque lignofum^ foliorura 

 forma cumillispriorisconvemt, fed minora funt , fir- 

 miora, & in durum apicem exeuntia, fere pungen- 

 tem, coloris ex viridi nigricantis , obfeure tufcis ac 

 nigricantibus venis pertexta. Flares funt uti prsce- 

 dentis, fed copiofiora gerunt ifla pun&ula purpurea. 

 Ramulorum cortex nigricat, & aliquando ita fplen- 

 det , acfi nigrum effet Accarbabar , radicum vero cine- 



Fufca fp 



fi 



durum 

 nifi quod ramuli 



llinfti , ejus folia paulo majora funt , vulgari fere 

 fimilia, atque in durum apicem exeuntia, ita ut vera 



fpec 



sque GendaruJJt 



lantantur 



obcurrunt, nigrs radix a mulierculis (ollicite conli- 

 gitur & adfervatur ad incantatos homines curandos, 

 quibus addo & moneo , Indos fub prsftigiis compre- 

 hendere multos naturales morbos , csteroquin ea- 

 dem radix cum aqua contrita conducit & propinatur 

 contra choterara albam feu Upas puti , notandum 

 vero eft, nullis medicamentis contra choleram exhi- 

 bitis addendum effe Limonum fuccum , vel alium 

 ^uendam fuccum acidum, nee ante necpoft ilia. 



Ambs hs fpecies in hortis plantari poflunt , ac 

 fepes ex iis formari , quales ex Liguftro etiam for- 

 mantur, quum adeo denfam forment comam, fi tali 

 modo plan ten tar 5 tales puto fepes, qus nulli refi- 

 ftunt vi. Vetufts Gendarufls radix durum exhibet 

 nodum , ejusque lignum proximum digitum craflum 

 eft, durum quoque, acfolidum, fplendensque inftar 

 A 



Nigram Ternatenfes cingulis inponunt, quum foli 

 tarias permeant filvas, a 



Ma 



Djing 



Tabula Figeftma OSava 



xhibet Gendarujfa vulgaris 



beneemt 



uropa van de Artemifia gelooft 

 iers van de Muluccos • 



&'• 



Celebes , en omleg- 

 gende Eilanden , plegen de takjes van Gendarujfa , zo 

 wity als fvoar t, in de gordel, en ronton de beenen tefte- 

 ken , en in de banden te dragen , om niet motdt te awr- 

 den; de Papoeen zynde een roofgierige Natie , fiellen al 



op bet fnel varen van bare prauwen 



feben 



gelukkig 



roven 



betrapp 

 zo boudenze dan dit kruit 



bun armen en geweer daar mede bejteken , met 9 t zap be\ 

 lyf befiryken, en in de oogen druipen , de vrouwen , vriem 

 mannen roven gaan , leggen bun dit kruit in de tomtom 

 me > daarze Ziry Pinang voor bare mannen in leggen 

 tn zeloven . datze met een zoede \mit f t buys zullen komen 



zoorten 



venfiaande Gemiadrufla 

 m is bet gemene > dan vii 

 fwart en bruin , dog zo 



Gendarujfi 



men noe twee 



rfcbillende 3 

 Defvtartt 



Gendarujfa is booger en boutagtiger van firuik , de bla- 

 deren van fatzoen , als de vorige , dog kleinder , ftyv 





/pit 



fwart -groen 



van coleur , met donkere bruine of fwartagtige aderen ^ 

 bet bloeit als 't vorige, dog de bloempjes bebben meer van 

 die peerfe fiipjes ; de febors aan de fielen is fwart , en 

 zomtyts zo glimmende, als bet fwart Accarbabar , maar 



} de wort el bee ft van binnen een 



wit en bart bout. 



graauw 



rfebilt niet bier van , als dat 



fielen in plaats van fwart , donker -bruin zyn , of met 

 fwart e linien gefpikkelt ; de bladeren zyn wat groter , 

 fcbier bet gemene gelyky ook met een bardefpits, zo dat 

 bet regtejwarte de alder kleinfie bladeren h 



Men 



eft 



ifft 



in 't wilt, maar werden in de bovengeplant , en zyn wet 



vinden 



de fwart e 



)gt en bewaart , om alle betoverde men 



waar by ik wedcrom waar 



feben daar mede tegenezen , 



. dat de Indianen onder 



febouw 



begrypen ; anderzins is defelfji 



gewreven 



tngenotnen 



of Upas puti , dogfiaat te merken y dat men by alle Medi~ 

 cynen in tbort ingegeven geen Lemoen-zap , of eenige an- 

 dere zuurte moet vermengen , zo voor als naar. 



Rtid* deeze zoorten kan men in de boven vlanten • tn 



begg 



malkander waft 



trum doet 



men bet zo plant, ik meen zodanige beggen , dit geen ge 



mnplt beboeven uit tefiaan ; de wortelvan de oude Gen 



daruffa is een bafde knoefi 



ifie bout daar aan 



ger dik , mede bart en ftyf, klinkende als Accar 

 nt de zee. 



zy 



aU 



eenzame~ bojfen gaan , om de bofeb duivtls te ver • 



Het fwarte fteken de Tt 



'yven 



De Agt en Twintigfle Plaat 



\ tak van de gemcene Gtnimufjt-firuit. 



CAPUT 



