



I 





II E R B A R 1 1 A M B O I N E RS I S . Liber VI. G^/XXXHL 



CAPUT TRIGESIMUM TERTIUM. 





e 



*• 



■ 



. 



II 



1 



Gendaruffa femiha\ Gandaruffa 



XXXIII. HOOFDSTUt 



Gendamjfe -Jlruik het wyfje. 









parampoan 







i 









Ro Gendaruffa femina. bmx exhibentur plants , 

 quae: ambs fruticofe funt , ob fimilitudinem 

 vero cum Gendaruffa , maximam hie defcribe- 



mus, alteramque, quam peculiarern habemus her- 



bam , ad decimum referemus librum. 



pi 



if ken van G 



beide maar e 

 lelykeniffe, c 



beefl 



fi: albier befchry 



parcim procumbentibus , partimere- 



uibus folia 



Vera itaque Gendnruffa femina, eft frutex parvus * 

 quatuor vel quinque pedes altus, multis fefe exten- 

 dens flagellis , 



ttis i in ampla divifi funt rami genicula, 

 in (i dent obpofita & cruciaca , uti in priore Gandaruffa, 

 Jiujus vero majora & flaccidiora funt, feptem & ofto 

 pollices longa, birios digitos lata, in longum por- 

 recta apicem , ac porro formam habentia foliorum 

 Tsjili, oris aequalibus, vel quas raros gerunt angu- 

 los , funtque porro plurimis obliquis coltis pertexta, 



en bet under, dat voy voor een byzonder kruit bouden, 

 tot in bet tiende boekfparen. 



Het regie wyfken dan van Gendaruffa , is een kleine 

 beefier, van vier a vyfvoeten hoog,met veele fieelenzig 

 uitbreidende , die ten deele leggen , en voorts opgeregt 

 fiaan ; bet is ook in voyde leden verdeelt , en daar aan de 

 bladeren tegen malkander in Y kruis , gelyk aan de Gen- 

 daruffa; maar deeze zyngrooter en flapper, zeven en agt 

 duimen lang , twee vingeren breet , met een langefpits , 

 en voorts gefatfoeneert als de TvfiYi- bladeren, met effene 

 kanten , of daar men weinige boekjes aan ziet , voorts 



febuinfe ribben doortogen , en zo flap 



adeoque flaccida, uc mox marcefcant, fi tangantur jlraks flenffen , als men ze aanraakt en afbreekt. De 



vel abrumpantur, genicula funt viridia & herbacea, 



plaatzcn tuffeben 



iplbrumque interftitia funt breviora, atque alterna- zyn korter y en bebben met beurteH ter wederzyden een 



tim ab utraque parte fulco funt excavata, femper ad 

 illam partem, cui folia infident, unde ramus quo 



} P°fg 



fiaan , waar door de fieel eenig 



dammodo quadragonus eft: ex quo vis nodo varia wort-. Uit ieder feboot komen verfebeide jo?ig 



i 



progerminant tenera folia ac furcuii, unde maxime 



fi 



extenditur hie frutex : Foliorum odor penetrantior De reuk van de bladeren is Ji 



efl quam in Gandarujfa, ac fere fulphureus, ut &fa 

 por ipforum ingratus, uti in Sajor bajang. Ejusque 

 flos eit albus & concavus, in longas fpicas extenfus, 

 ac femina parvis includuntur burfulis, raro proger- 



hyk 



fmaak onlieflyk 



aan 



De bloem is wit en bol, aan 



fiaande , bet zaat zyn kleine fpitft 



minantia. Radices ejus funt longas &; raras nbrills, vdfefingen, langs de aarde kruipende 

 fub terrain prorepentes, 



Nomcn. Latine Gendaruffa femina > Malaice Gen 

 darujfa par am poean', Macaflarice Bongo bongo, acpro 



weinige 





lens 



IS r aam. In *t Latyn Gendarufla 



fla 



prie femina cum albis fioribus, Bongo bongo enim mas bongo , 



poean 



} yfke met 



op Macajfc 



op H Ma 



flores gerens laste purpureos, poftea,.uti diximus, want Bongo bongo bet manneken, met- ligt-peerft 



defcribetur* quidam^iunc vbcant Malaice Boelipoeti, 

 Malabarice P#rg,mmulu 



■ 



) 



JU<i$us*^ln vallibus crefcit juxta ripas rivulorum, 

 & adpedes praeruptorum montium, prsfertim juxta 

 fluvium Elephantem in Leytimora* circa aedes quo- 

 que plantatur in areis, ubi luxuriofe crefcit, & pro- 

 paga.tur 3 fed raro floret. 



Ufus. Macaflarenies ejus fuccum oculis inftillant 

 ad illos depurapdos, quum nubecula jn iis adpareat, 



wy bier na heft 



*t Maleiis Poeli poeti, op'Malabaar Parammuli. 

 Plaats. Het waft in de valyen langs de kanien van de 



s - 



aan de voet van de fteile bergen , zonder 

 ling langs de rivier den Olypbant op 



j_ J ^F A <b/ ^ ------ 



wk omtrent de buizen in de erven, daar bet'zig 



hi 



rig vermeeraen , maar zeiaen bloeit. 

 Gebruik. De Macajfaren gebruiken H 



van de 



vel effufcentur, manipulum foliorum fupra ignem nen.donker en nevelagtig te warden, een bant vol van de 



calefadtorum & pedibus inlinitorum , Beriberi curat, 

 alii autem meliore jure illis utuntur non contra frigus 



Sfi 



over 't vuuf warm gemaakt 



V 



feu Beriberi proprium , fed contra Paralyfin, Arthri- gebruiken 



enezen de Beriberi ; andere met bet ere reden 



tegen de koude of 



tidem, doloremque artuum , live fupra ignem cale- maar tegens de Lammigbeid, Jigt, en groote py 



f aft is , five in aqua coftis & adplicatis , fin hifce ca- 

 put lavetur s ipfius fcjuamas tollunt. 



Vetuflorum foliorum fuccus odorem & faporem 

 pnsbet ingratum , hie tamen exhibetur contra anxie- 

 tatem & peftoris tuflfes, Ternatenfibus Moreto , Am- 

 boinenfibus Itabair diftas , ad quas caeteroquin herba 

 Moretiana adhibetur infra Libr. io. defcripta. Ejus 



warm 



gekookt en overgeflagen , met de bladeren t booft gewas 

 fen , verdryven ze de febubben daar af. 



Hetfap van de oude is we I onaangenaam van reuk e.i 



fmaak , wert egter ingegeven tegen 't benaaude rocbelei 



des borfis , *t welk de Ternatanen Moreto , de Ambol 



nefen Itahair noemen, waar toe anders bet kruit TVTore- 





t- 





radices cum Pinanga mafticatse , ipfarumque fuccus De wortelen met Pinang gekno 



heft 





degiutitus flomachum confortat, proftratumque ex- 

 citat adpetitum , fi quis e langueicente ac diuturno 

 convalefcat morbo , hie qupque Pinangae tollit au- . 

 fterkatem & anxietarem : Folia in aqua contrita & 

 propinata pueris ailhmaticis conducunt ad tuffes fe- 

 dandas , fputaque pituitofa per vomitum ejicienda. 

 Forte Malabarenfes hunc vocant fruticem Para- 



M 



fierkt de maag 5 enbrengt de verloren etenslufi weder 



en lange ziekte opfiaat. Het zelve beneen 

 m benaautbeid van de Pinang. De bladert 



or braken lojft 

 Miffcbien noemen 



belpt 

 borft zyn ~ van flym en boefien, deft 



;> 



muli t Nunuli autem fpecies eft Gendaruffa maris, maar Nunuli is een flag van Gfendai 



qua ad aquas & ripas crefcit, contra afthma feu Hofa 

 hoc fumunt Nunuli , cumque lafte ebutyrato coquunt, 

 pipere, allio, lapidibusque contritis , quod epotant. 



(I 



Nunuli, koken dat met 



Amborfiigbeid of Hofc 



flyp van fienen 



peper 





In Baieya alia inluper obcwrxitGendaruJfa parampoean, Op Baly bebben ze nog een ander Gend 



DauJfa paia difta, quae in maj.orem excrefcit fruticem poean 





yulgari Gendarit : (fa ? folia gerens vulgaris Codiai ,. fed 



Raccidiora , hsec ibi diligenter in hortis plantatur , 



<^Hum homimbus ■periculofis laborantibus morbis ex- 



i^ibetur,ia quibitenam vero nondum detegere potui, 

 fed inde nomen fuum fordta eft. 



Tabula Hgefim Nona*(\ 



Gendaritjfam exhibet -fiminam.. 



Gendarulla 



grooter van firuik 



dog flapper. Deeze wert aldaar neerfiig in de boven 

 plant , om dat men ze de menfeben , die doodelyk ziek z 







imeeft 



beeft 



waar 



» * 





j 



De.Negen en Twintigfte Plaat 



2 wyfjes Gendarufle Jlruik. 



CAPUT 



/ 







