VI.Boek. XLIV. Hoofdjl.- AMBOINSCH KRUYDBOEK 



CAPUT QUADRAGESIMUM QUARTUM 



Flos manilhanus. Mandac kacki. 



XLIV. HOOFDSTUK 



Manillhaas - bloem. 



• 



humilis eft frutcx , quatuor & quinque pedes 

 alms , in paucos gracilesque fefe dividens ra- 

 mos : Folia cum illis Perficae conveniunt , fed 

 minora funt, quinque pollices longa, fesqui pollicem 

 lata, binalibi obpofita, craifiufcula, intenfe viridia, 

 & glabra, raris & obliquis coftis pertexca. 



t is een lagefiruik van vier a vyf voeten hoog , met 

 weinige en ranke takken , de bladeren zi n als die 



J T* _ /*•? T i -. * . 



Perfikb 

 derhalf voet breet • iweeiegen 



If 



los formam & magnitudinem habet Caryopbylli 

 hortenfis, feu paulo major eft, fed viridi ifto calice 

 deftitutus 



ten. 



glad y met weinige fcbuin 



niveus 



of 



De 



IP 



m atque craffiufculis conpletus agtige ilaadjes uttgewftt , die zo gekrult zyn , datze ge~ 

 petalis, quas adeo cnspa funt, ut mcifa videantur , fnibbelt fcbynen i anderzints gelykende een eevulde Nar- 



cieterum plenum quoque refert Narcifium. Ipfius 



ffi 



Karen reuk is lieflyk , dog Jlap , eenigzints 



odor gratus eft, fed debilis, quodammodo ad ilium Angelieren trekkende, en datin demorgenjionden 



men. 



Caryophylli hortenfis adcedens , matutino tantum over dag,, en als 

 tempore , per diem enim, fique a fole tangatur, 

 totus hie odor disparet, uti plerumque fit in albis & 

 craffiufculis florum petalis : Alba autem florum capi- 

 ta , fi fuerint abrupta , neutiquam fofe aperiunt , fed 

 • marcefcunt , nifi aquse inponantur , ex tota planta 

 lac quoque album ac fpiflum exfluit , fed non ita co- 

 piofum quam ex praecedenti, floresquefine fruftibus 

 pereunt , unde per ramulos propagandus eft hie frutex. 



Nomen. Latine Flos manilhanus , Malaice Bonga 

 manilba , fed magis proprie Bonga foujfong , atque 

 Bataviae Bonga raja puti led male : Javanice Mandac- 

 kacki & Bonga ivari , <quidam ilium quoque vocant 

 Catsjupiri titan, Baleyice Bongac njingin, Ternatice 

 Alligurm banga. 



Locusi Ante annum 1665, in Amboina penitus fuit 

 jgnotus , ac turn demum ex Ternata introduces , 

 ubi & etiam exoticus eft frutex, atque a Portugallis 

 ex Manilha dedu&us , in Java & Borneo etiam crefcit. 



In Amboina tantum ornamento hortorum 





gefebiet met witte en 



witte afgebrokene knoppen gaan 



ifbreektj maar verderven, ten 



Jlelt y uit de geheele pi 



en 



Ufus. 



ke en witte melk > dog zo veel niet als uit bet voorgaan- 

 de , en de blocmen vergaan , zonder vrugten 3 daarom 

 men bet met takjes moet voortplanten. 



Naam." In 't Latyn Flos manillanus , in 9 t Makits 



Bonga manilha , dog ei^entlyker Bonga SoufTong, en 

 op Batavia Bonga Raja I^uti , dog abufivelyk > op 't Ja- 

 vaans Mandackacki en Bonga Wari , zommige noetnen- 

 ze 00k Catsju piri Utan. Op Balcyts Bongac Njingin. op 

 Ternate Alligurua batiga. 



Plaats. Voor betjaar 1665. isze in Amboina onbekent 

 geweejl > maar doen eerjl uit Ternaten gebragt y daarzt 

 00k een vreemdeling is , en door de Cajtilianen uit Ma- 

 nilba overgebragt , zy wajl ookop Java en Borneo. 



Gebruik. In Amboina dientzc maar tot cieraat van 



1 — — 



Infervit, quique ob odorem ejus flores defiderat, detuinen, en dieze om den reuk zoekt , moetze in de mcr* 



matutino hos tempore decerpat , ejus virtutes hie 

 ignotae funt, immo vulgus noxium effe putat florem 

 ob ejus lac > cui tamen nullus fervor junftus eft , 



enjlonden afbrekn , bare kragten zyn bier onbekent f ia 



e gemene man boutze voor Jcbadelyk wegens de melk % 



daar egter geen bitte by is y ter cmtrarie boudenze de 



Malayenfes vero medicjnalem effe putant , ac pras- Maleijers voor medicinaal , inzonderbeyt de wortel tegen 



fertim ejus radkrem contra adfumpcum venenum, uti 

 & contra Nephritidem, lumborumque dolores,hunc 

 in finem Soulamu pobon fumunt in infula Tampelana 

 crefcentcm 5 ubique di&um Lampu feu Lampaan % 



tngenomen venyn , als mede tegen graveel en lendepyn , 

 tot dm zelven einde nemenze Soulanun pohon op ": Ei- 

 land Tampelan wajfende 9 en aldaar genaamt Lampu of 

 Lampaan twee deelen y de wortel van Manda kacki en 



cujus binas fumunt partes , radices Manda kacki & klitfy f t zamen een deel, kokende dat in water endrinken 

 Klitfu ^ ana unam partem , quae fimul in aqua, co- bet , van dit Soulamu of Rex amaroris ziet boven Lib* 



c[uunt & propinant, de Soulamu hoc, qui Rex ama- 

 roris dicitur , vide fupra Libr. 2. Cap. 49. 



Malabarenfes huic radici refrigerantem adtribuunt 

 virtutem in febribus, five ejus decodum propinetur, 

 five cum Pinanga mafticecur. 



Nandi ervatam in Horti Malab. torn. 2. fig. 54. idem 

 cum hoe videtur efle , uti fubfequens ngura iftius 



2. Cap. 49. 



De Malabaren febryven dene wortel een verkoelend* 

 kragt toe in de koortzen > 't zy gedronken of met Pina: 

 geknouwt. 



Nandi ervatam in Hort. Malab. torn. 2. fig.. 54. be- 



Horti Javanorum Catsjupiri refert , ipforum autem 

 medicinales ufus ibidem explicantur. 



Tabula Trigefima Nona 



pin wil zyn j den medicinalen gebruik ziet aldaar. 





Be Negen en Dertigfle Plaat 



\ 



Ramum exhibet fruticis , qui Fhs manilhanus Rumphio di 



cuur. 



van Rumphius genaamt wert. 



manilba 



} 



o 



AT 



O. 



N M 



J 



sminum Zcylanicum , folio 

 oblongo, flore albo pleno , odoratifllmo in Tbef. Zeyl. 

 tag. 129. Tab. 59. vocatur, clique Syringa Malabarica, 

 Jaciefccns , flore pleno , niveo , odoratiflirao in notis ad 



H. Malab. torn. 2. pag. 106. & Amm. Cbar. pi. pag. 483- 

 quod Si Mougri Indorum , feu jasminum Arabicum , fo- 

 lio Mali Aurantiae, flore pleno maximo, Nandi ervatam 

 H. Malab. ibidem vocatur pan. 497- forte & eft Jasminum 

 arborefcens, Lauri folio, flore albo odoratiiEmo Pit 

 Cat. pi. Amer. pag. 17. 



N 



Tbef. Zeyl. pag 



— ~- J*- & ——— -™ /— * boom 



fangwerptg bladt , en eenVicte dubbelde zecr ftcrk rie- 

 kendc blocm • welke in de aantekening op het tweedc 

 deel van de Hortus Malab. pag. 106. genaamt wert Mala- 

 baarfche Syringe , melk gevende , met een dubbelde witte 

 en zeer riekende blocm , als mede by Amman Cbar. pL 

 pag. 483. het welk de Mougri van de Indianen, ofte dc 

 " Jasmyn-boom met het bladt van A ~ AU - : — *- 



boom, met een dubbelde groote bloem , Nandi Ervatam 

 in de Hortus Malabaric. aldaar genaamt wert op pag. 479- 

 Mogelyk is het 00k de boomagtigc Jasmyn mctcen Lau- 

 rier-bladt, en een witte welriekende bloem, van PlumUr 

 in zyn Catalog van dc Americaanfcbi gewaflcn, pag. 17. 



I 







CAPUT 





. 







