% 







I 



» 





/ 





VLBoeLXLV.HoofdJl. AMBOINSCH KEUYDBOEK. 



h ' C u C , r °i° diIi 1 i gnu 7 1 .: ^°, b ru So^m corticem , cur a fcbors, waarom betzommige Lid a bo vava itffi fe* 



quibusdam vocetur Lxda boyaya , h. c. Crocodili lin- manstomr M « . T3 Jr£^ T ', T KL b*l 



lua, me latet, quum Crocod'ili lingua fine deftituti, 



ed ejus loco craiTum obtufumque gerunt conum , cum 



cujus forma hxc forte folia comparant , atque denomi- 



natio orta eft. Sinice Qucbadn, Bandice Carambau 



Ternatice Tfuggfficfo , Baleyice Baladong & 

 ; major, minor fpecies Baladong- lenzis* Ma-. 



manstong nocmen 



dikke ft 



aymans 



dinar 



miflcbien deeze dikke bladerenvergelyken. Op Sinees Que- 

 man, op Banda Carambau dinar, op Ternate Tfuggi- 

 jida Baleyts Baladong en Bladong bet grote , 't kleim 

 Baladong lengis 3 op Malbaar Tsjderccali. 



labarrce Isjederecalt. 



Locus. Notus eft hie frutex in cunclis fere aquofle 

 India; infulis, praefertim in Java & Baleya, craiTifli- 

 mus vero & maximus obcurrit in regnis Tonqiiing, 

 Cantchi feu Cochin , Cina, Coinama , & Siama. Parvi- 



UJ 



catur, 



'"p 



Plaats. Zy is bekentmeeft in alle Eilanden van water- 

 lndien, inzonderbeitopJavaenBaly; bet dikjleengroot* 

 Jte wert gevonden in de Koninkryken van Tonquing , 

 Cantchi, of Cochin, Cina, Comam, e«Siam. Hct 



klembladig waft alleen op Java en Bah. 



Gebruik. llier in Amboina hceft bet veel minder ge* 



brutk , dan op andere plaatzen , men plant bet flegts aan 



e pei magnum totumque ordmem fepis de kanten van de tuinen , en zomtyts een gebele reije , in 



fpecies tantum in J 



ullis aliis loci's, ad oras enim hortorura tantum plan- 



ac £ " ~ ' 



loco, per aorupros enim ramps tacillimc transplan- plaats van een heining of power , want't laat zither 

 tan & propagan poteft , fi iolum modo fit pingue ligt verplanten met afgebrokene takken, als de grout maar 



fatis & argillofum : Intra anni enim fpatiumfatisalte 

 ejtcrefcit , cujus rami molliter ac leviter flettendi flint , 

 £tque fibi invicem inmifcendi, qui fepem conftituunt 

 non admodum denfam , fed quae non facile permeari 

 poteft ob copiofas fpinulas , hcec ars potiflimum in- 

 itituitur in Java & Solora, praefertim cum parvafpe- 

 cie, quae natura fua prorcpit & flagellofa ell. 



Sinicae hrftorise narrant, antiquis temporibus plu- 

 rima loca Cautfcbi Slnx vicina & adcumbentia mu^ 

 nita efle cralTa fepe hujus fruticis, per quam inpera- 

 tor Mamban a Caefare feo mifllis ad regionem jftam 

 fub inperio redigendam, penetrare non poterat , 

 nee tormentis bellicis aperturam facere, artem au- 

 tem excogitabat, atque fjrebat Sorgi fpecicm quan- 

 dam Bangji diftam, in ifta fepe, fubfequend rediens 

 anno, quum planta ifta crafios emiferat culmos, & 

 femi jam emarcidos , quos flamma deilagrabat prae- 

 coci, qua totus Quebdan murus devalhbatur, atque 

 facilis fibi via aperiebatur. 



Idem modus formandi fepes, fed alia ex planta, 

 mihi obvenit in Zephyrea PortugaHfjfi plaga Algarbia 

 di&a, intellexi autem a Portugallis, ipfos hoc edo- 

 ftos fuiffe a Braiilianis. 



H<ec erat planta ifta, quae craflum iftud ac laftefcens 



wat vet en kleyig is. Binnen 'I jaar Jcbiet bet redelyk 

 boog op , de takjes moet men als dan zagjes buigen , en 

 door malkanderen vlegten , devoelke wel geen digte begge 

 uitmaken , maar die zorgelyk te pasferen is , wegens de 

 veele doorntjes. Deeze kon'fl wert mceft gepractizeert op 

 Java en Solor , inzonderheyt met de klelne zourte , die 

 van natuur kruipende is. 



De Sineze bijloricn verbalen , dat in oude tyden de 

 meefle plaatzen van Cautchi, aan Sina palende , geforti- 

 ficeert voaren met een dikke heining van dit gewas , waar 

 doormen Veltoverfte Mamban van zyn Keizer gezond en , 

 om 't zelve land te conquefleren , niet konde pasjeren , 

 nog met zyn gej'cbut een brejfe daar door maken , dog by 

 bedagt een lift , zaijende een zoort van zorg-zaat , Bangii 

 genaamt, in diebeggen, en quam'tvolgendejaarvueder, 

 doen was bet zaad ofoe/cboten met dikke'balmen , en alrede 

 halfvcrrot, daar in hy doen den brand ftak , dtezeer Jcbie- 

 lyl voortvloog, en zo den gebele muur van Quchaan I'tr- 

 brande , dat by een gemakkelyke weg daar door kreeg. 



De zdfde manicr van hciningen , dog 

 gewas hob ik gezien in y t Zuidcraeel van Portugaal , dat 

 men Algarbia nocmt , en vcrjiont van de Portugezen % 

 datzebet gelcert baddenvan de Brajilianen. 



4-U 



an een ander 



V 

 cos 



Op 



Bit was J t dikke en vielkagtige blad, bet welke onze 

 quam hortulani ttoftri Jmcos Indi-* Hoveniers Indifche vygen , zommige Opuntia noemen 9 



't welk zo digx in malkander geplant en verwert was , 



te plantata erat, ut fepem quatuor pedes altam for-i dat bet een begge van vier voetcn boog maakte 9 ontzag- 

 maret, qua? fatis tcrribilis eft talibus hominibus, qui gelyk genoeg voordie gene, die niet dan blot e handen bad > 



* « * /"• 1 14 ** r^tJL*' *■*! * *4 * vt^ i /I / \ * , " t /ill */I v l 1 



nil nifi nudas habeant manus, milites vero noftrates 

 acinacibus januam fibi aperire poterant , illas de- 

 truncantes plantas , acfi butyrum effet. Brafiliani ex 

 iis plantis magnas formant fepes , puto autem banc 



maar onze Duitfcbe Soldaten wijlen door bare bouwers 

 een deur daar in te maken , daar door kappende , als of 

 bet boter was. De Brajilianen maken groole beggen daar 



en ik boude y dat "t de Opuntia der oudeu niet zyn 



O punt i am 



van, 

 kan. 







AnXeuphorbi 



Euphorbium , . Libr. 12. Cap 



ubi 



in capjte, quo 



& dicit utrasque ha'fee plantas per folia ex Africa de- 

 dufta exorcas fuifle in horto quodam Bruxellas anno' 

 1570, Anteuphorbhm nempe folia gerit illis Portula- 

 cae fimilia, quorum a;quales & virides petioli ubique 

 lafte turgent albo , ncutiquam ardente , fed pocius 

 rcfrigerante ; nos itaque dicimus noftrum SudeJ'udt 

 forma convenire cum ifto Anteuphorbio , viribus au- 



Eupborb 



enim 



om niemant ver- 



brand 



7ia , U» »/«.» VI/BI n.vu.tr ui/muif , 



welke naam men beboorde uit te roeijen , 



ders te abuzeren, want de melk alleen ingenomen, 



faucium ardorem . ita tamen, uc gradum dcbiliorem geweldig in de keel, zo nogtans , dat ik ze voor een graat, 



- - - • " v • ** — «---«-*- — en met andere , din- 



llet 



error eft vulgi Amboineniis, quod frigidum effc pu- 

 tat, atque U bat difiglnvocat, quod nomen deleriopor- 

 tet , ne quis ulterius in errorem hunc deducatur , 

 Inc enim ejus folum adfumptum vehementem cauftac 

 faucium ardorem , ita tamen, ut gradum dcbiliorem 

 habeam Euphorbio , atque aliis mixtum rebus ad- 

 fumi poteft : adhibetur autem ad purgationes vehe- 

 mentiores in corporibus pinguibus & phlegmaticis , 

 m gracilibus enim & calidis non bene operatur : Hunc 

 In iinem eligitur laftefcens craftbrum truncorum cor- 

 tex , qui fpinis jam funt orbati , feu radicum pellicula 

 exterior cinerea abraditur , cujus fruftulum digitum 

 longum , ac binos transverfales digitos latum , feu 

 rafura cyathus in Calappi lympha milcetur, tranfeo- 

 latur, & ebibitur. 



De fcbildery van het Antcuphorbium by Dodonaeus 

 vint men in 'tzelfde Capittel van Euphorbium Lib. 1 2. 

 Gap. 21. Alwaar by 00k zegt, dat die beide plant en van 

 bladcren uit Africa gebragt , gewaffen zyn in zeker boff 

 tot Bruflel Anno 1570. teweten bet Antheuphorbium, 

 met bluderen , als porcelyn-, welker effene en groene fte- 

 len , over al vol witte melk is , die geenzins brandende , 

 maar eer verkoelende was. tVy zeggen dan , dat ons Su- 

 de fude over een komt in gedaante met 't zelve Antcu- 

 phorbium , maar in kragten bet Euphorbium naderzy, 

 want bet is een groot abuis by de gemene man in Amboi- 

 die bet voor kout bouden , en Ubat dingin noemen , 



Jlapper boude , als y t Euphorbium 



en 



iEthiopes Hitocnfes tota ejus fumunt folia , qua; 

 pulti admifcent , fimulque comedunt contra abdo- 

 minis obftruftiones , Colicam , ventriculiquc vitia 

 ex pituita vifcofa orta , quam hoc lac facile rcfolvit 

 & cvacuat, atque hoc lac oculos tangcns,illosquam 

 maxime inflammat & tumidos reddit , robufti autem 



Tom. ir. hi 



gen gemengt , is bet verdragelyk om in te nemen 

 wcrt gebruikt tot fterke purgatien , by vette en Phlcg- 

 matiquc Menfcben, want by magere en bete wil bet niet 

 wel werken. Hier toe moet men nemen de melkagtige 

 fchors van de dikke ftammen , daar de doornen al afgeval- 

 len zyn , of van de wortel bet huitenfte graauwe lluide- 

 ken afgefebrapt zynde , een ftukje ccn vinger lang 

 twee dwersvingeren breet , of van *t febrapzel een klein 

 Tbeekopje vol , 't zelve in Calappus melk hied en , 



klenzen , en zo in drinken. 



De Moren op Hitu nemen de gebele bladcren , me ngen, 

 die in een ryftbry , en eten bet zo te zamen op tegens ver~ 

 flopping des ingewants , Colyk, enmaagdrukkenuittaai- 

 'ie Jlym veroorzaakt , dewe'lke deeze melk eigentlyk wt- 

 voert. Deeze melk in de oogen komende , doet dezehe zter 

 ontfteken en opfwellen , vaar tegen die grove" menfcben 



door- 









1 



