



• 







• 



s 



126 





HERBARII AMBOINENSIS LiberVI. Caput LKVH 



CAPUT SEXAGESIMUM SEPTIMUM 



Frutex carbonarius primus 



Salay. 



LXVII. HOOFDSTUK 



De eerjle Houtskole -Jlruik. 



Alay mediocris eft arbor, truncum gerens humi- 

 lem , ac crus circiter craflum , quam alii Arboris 

 rubra feu Aycau, putant efle fpeciem, alii vero 

 Caryopbyllafirum efle dicunt , utrique vera dicunc , 

 mixtam enim illarum arbornm habet formam , fed tan- 

 topere diverfam, utpeculiarem cenfeamus effc fruti- 

 cem, binx vero ejus funt fpecies alba& rubra, qua- 

 rum differentia potiflimum in cortice ac ligno confiftit. 



profe 



Alay word een middelmatige boom , met een lagejlam, 

 omtrent een dye dik , dewelke zommige voor een me- 

 dezoort van Arbor rubra of Aycau, under en voor 

 wilde Nagelen bouden, beide bebbenze gelyk > want by 

 beeft van beide een gemengde gedaante , dog zo veel ver- 

 fcbillende , dat wy hem voor een byzondere beefier jtellen, 

 by beef t twee zoorten witte en rode y bet onderfcbeit meeji 

 in dejcborffe en ! < bout vertonende. 



1. Witte Salay beeft dunneen ftyve ryskens, daaraan 



mos, quibus folia per ordines infident feu per paria ftaan de bladeren in ryen tegen en wyd van malkander, 



? A. • r% • n v _i ^ ; _• ^^l^^^Z* crol 'xibom/la oo^t fait? en run 00m hlatma ttiob Ana on ai4A«* Ami 



ample diftantia , quae formam habent apicis minoris 

 hafta?, tres quatuorque pollices longa, praeter Ion- 

 gum ipforum apicem , ac tribus nervis longitudinali- 

 bus donata , quorum bini extremi prope oras excur- 

 runt, ipforumque interftitia repleta funt plurimis 



gelykende een /pits van een kleine piek , drie en vier dui~ 

 men lang , bebalven de langefpits , met drie zemiwen in 

 de lengte , voaar van de twee uiterfie digt by de kanten 

 lopen , en de tuffchenplaatfen zyn doorregen met veele 

 dvoers-ribben , die bet blad van onderen rimpelig maken; 



coftis transverfalibus , per quas folium ab inferiore worts zyn ze boven donker - groen , van onderen ligt- 

 parte rugofum eft , funtque porro fuperne obfeure graauw of wolagtig, Jtyf, droog, en in 't breken kra- 

 virentia, inferne pallide cinerea ac lanuginofa, fca- kende , van Jmaak na bet Aycou.trekkende, dat is uit 



Ay 



■e 



petio 



den zuren adftringerende. 



De vrugten bangen ixelni 



lis ex foliorum alis, funtque parvse ac rotunda? bac- Jleeltjes uit denfeboot 



op 



CX 



J 



befien als Genever , of 

 op ,. van vier ft 



coronula ornatSe, quas ex quatuor formantur fquamis, 



funtque porro ficcae , dura: , & cinerea; , intusque graauw^ binnen zyn ze gevuli met kleine boekige zaden* 



h 



ligt - bruin , en blinkende als 9 t zaat van Zuring , dog 



Cortex 







eft 



ficcum, & fi caedatur, fatis durum. 

 Secundo. Salay ruber, arbufcula eft priori fimilis, 



kleinder. 



Defcborffe is wat gefebeurt 



vten gemengt , vuil of mosagtig: *t bout is wit , droog 

 en in '4 kapp ' ' ' ' 



2. 



ejus vero cortex ex rubro &cinereo variegatus eft, fcborjft 



precedent 



magnitudinem , per tna quatuorve paria rachidi infi- 

 dentia, quorum inferiora binos pollices longa funt, 

 ac magis uno lata , fuperiora tres quatuorve longa , 



febaars 



Jalay is een boompje *t vorige gelyk , dog de 

 den rode en graauwe gemengt , de bladeren 

 Ifdefatfoen en grootte , met drie en vier paar 

 m , de agterfie twee duimen lang , ruim een 

 wfie drie en vier lang , bebalven de fpits , 



excepto apice, ac vix binos lata, fuperne glabra & onderen zo wit niet y 

 tete vircntia, inferne non ita albicantia, fed magis 

 ad viridem adcedentia colorem. 

 Ejus fru&us funt quoque baccae inftar Piperis , iti- 



groene trekkende 





De vrugten zyn mede befien , klein als Peper , 00k met 

 dem coronatae, ac binae tresve fimul expetiolis de- een kroontje, bangen twee en drie by malkander op een 

 pendent, talesque bini petioli fimul ex foliorum alis fieeltje 9 en zulke jleeltjes twee uit een fchoot der blade- 

 ren , fcbilferig , en van binnen met dier gelyk Klein zaat 

 gevult. " ■ 



Het bout is zwaar , bar d , en wit , maar beflerft ros 



proveniunt , funtque fquamofis ac foliaceis parvis re 

 pletae feminibus. 

 Lignum eft grave , durum , & album , fed ficcum eft 



& ruffum , fique caedatur difficulter per medium feu en bruin als men bet kapt , moeyelyk dwers te kappen 



trans verfaliter finditur ob ejus duritiem, ita ut fecu- volgenszyne bardigheid, zo dat bet 00k de bylen bederft, 



res cito perdantur, per medium vero facile finditur, maarfplyt zeer ligt in de lengte, is zeer droog, en brand 



clique ficcum admodum,& facile flammam concipit, ligt al is bet groen. 

 licet fit viride. , 



Ambae has fpecies fru&us fuos proferunt Decern- Beide deeze zoorten vertonen baar vrugten in December* 

 bri , qui diu ex arborfc dependent. 



Nomen. Latine Frutex carbonarius primus , albus, £? Naam. In y t Laiyn Frutex carbonarius primus albus 



— *— Malayenfibus nullum obtinuit nomen, Ma- & ruber, in bet Maleits beef t bet geen naam , op Mac as- 



en men ziet ze lang aan den boom bangen. 



caflarenfibus vero dicitur Tsjammo , Amboinenfibus 



Mebu lapp 



fer by zommige Tsjammo, in 't Amboins Salay en Sa- 

 layer, by zommige Saha en Mehu lappia , zommige noe- 



illum vocant Tsjenke utan daun kitsjel , licet erronee , men bet Tsjenke utan daun kitsjel , boewel qiialyk, want 



Caryopbyllafi 



Halat 



deeze naam komt Cariophyll after primus toe > bier boven 

 befebreven , op Leytimor in 'i gemeen Halat genaamt. 



Locus. In ventofis crefcit^collibus atque ubique in Plaats. Het waft op lugtige beuvelen ; en overalin de 

 R-i •- i?i_;. - • o_ ._ ^._,_, ■ kreupelboffcbe Eilanden, als mede op Celebes. 



Gebruik. Dit is een kofielyk bout om kolen daar van 

 te branden , dog werd meefi gemengt met dat van Arbor 

 carbonaria of Kenet , en fzamen in kuilen gebrant. 

 Deeze kolen zyn goed voor alle Inlandfcbe Smits , die baar 

 werk by een klein vuur verrigten , dog de onze willen ze 

 nietgaerne hebben, om dat ze de groote blaasbalken niet 

 konnen verdragen, maar ligt vervliegen. 



mfularum parvis filvis , uti & in Celebe. 



Ufus. Hujus lignum elegans ac optimum eft , ex 

 uo carbones exuruntur,fed plurimum mifcetur cum 

 lo Arboris carbonaria feu Kenet , quae fimul in foflis 

 comburuntur , atque hi carbones optime conducunt 

 fabris indigenis , qui opus fuum peragunt cum parvo 

 igne , noftr&tes vero illos contemnunt , quum maio- 



refiftere 

 avolant & difparent. 





Cortex eft Ubat tapeda , unde & nomen Mebu lap- 

 pa accepit, licet lubfequens latifolia fpecies melius 



hibentur 



finem, 



1 altis pali feu Paggers optim 

 ad volvulos Tabacarios feu 



Defcbors is een Ubat papeda , waar van het 

 Mehu lappia beeft, boewel *t volgende breedbladige daar 

 toe bequamer is , uit de regie ftammen , die m 



glden 



Jieilen gemaakt , , 

 Bonkos of rolletjes 



iz 



en goede paggtr- 



erden gebruikt tot 



Eft 



Daar 



i 





% 





