







VI. Botk. LXXVIII. Hoofdii. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 



•37 





; 



CAPUT SEPTUAGESIMUM OCTAVUM. 





"* «■ 



LXXVIII. HOOFDSTUK, 



• 





r 



Fragarius niger. Birurong it am. 



. 



• - 



De 



«V> 



warte /iardhefie-flruih 











lagarius niger plures emittit furculos , qui tamcn 

 non reftos formant ftipites, ipforum cortex 



ruffus 



ramorum vero rugofus, fufcus, & 





Ezwarte Fragarius fcbiet met meerder takken op, 

 geen regte Jl am former end e , defchors is ros, aan 

 de takken ridgy bruin , en wat gefcbeurt. Debla- 



parum laceratus. Folia funt vaga, bina fibi obpoiita, deren Jiaan ook ydel, met tweetegen malkanderen, in een 



& oblique cruciata , majora quam in prascedenti , fcbuins kruis , grooter dan aan 9 t voor gaande, vier enfes 



quatuor & fex pollices longa, unum cum dimidio duimen lang, en een en een half breet, met drie of viev 



lata,tribus quatuorve nervis Jongitudinalibus pertex- zenuvoen in de lengte doortogen, van onderen zo verre 



ta, qui fubcus tantopere protuberant, uti in Plantagi- 

 ne latifolia, funtque utrimque rugofa, pilofa, acfub- 

 tus pallide virentia, lanuginofa, non ferrata & ficca. m 



Flos major eft illo precedent's, ex quinque itidem De bloem is grooter dan aan 1 voorgaande , mede nit 



npfalis rnnftans. hete nurnnreis. illi Cifti iimilis* in v\f bladeren pemaakt . lipt-burber . die van Ciftus ^eh?£- 



uitbuilende als aan de Weegbree , aan wederzyde ruig , 

 bairig , en aan de onderjle zyde bleek-groen , voolagtig y 

 ongezaagt , en drcog. 



medio 



vyf bladeren gemaakt , ligt-purper, die van Ciftusgelyk, 

 in de midden met eenige geele en dikke draden , <waar op 



ras purpureas gerentia, fub flore fquamofum excre- paerfe boorntjes flaan. Onder de bloem groeit eenfcbub- 



fcit capitulum inflar illius Cyani, ex quo fru&us pro- 

 venit , qui diu tamen emarcidum fuftinet florem : 



bige knop 3 gelyk die van de Koorn-bloemen , waar ml de 

 vrugt <werd , beboudende nog lange een verwelkte bloem 



Fru&us majores funt Frago , fed tarde maturefcunt, boven op. De vrugten vcerdenwat grooter dan een Aard- 



ac tandem dehifcunt, ita ut coronula fuperior ad la- bejie , dog lankzaam ryp, en eindelyk berjlen ze open , 



tus inciinet, ac interna nigra feu violacea caro pro- zo dat 't bovenjle kroontje ter zyde <wykt> en y t binnenfie 



mineat: coronula ifta ex quinque conftat fquamis£ zwart of vioieite vl$efcb vooruitkyzt. Het kroontje is van 



quas floris reliquiae funt: Caro iua granulofa eft, fuc- vyf fchubben gemaakt , zynde de reflanten van de bloem. 



cofa,dulcis, labiaque nigro inficit colore inftar Vac- Het vleefcb is korlig* fappig, zoet , en verft de lippen 



ciniorum. 



tadtum, nee ultra polhcem crafTefcunt: lignum le- 



t 



zvoart gelyk Kraakbefien. 



De takken zyn niet alleen ruig, maar ookfmerig in 

 aantafien, voorden niet boven een duim dik. Het bout is 



viffimum eft, molle, fungofoque corde repletum , gant/cb ligt , week , met een voos hen , en baafi dro* 



S 



citoque exficcatur. 



Nomen. Latine Fragarius niger , a fruttuum colore: 

 Malaice Biturong itam , ac quibusdam JVida dari: 

 Baleyice Due due femina, Javanice Tsj onkodo kir > Ma- 

 caftarice Carmandyn , Amboinice in Leytimora Nau 



jdynahufominz: Ternatice Geroro mavalla y h. e. 



gent 







Malaice 



Hie 



tibique in talibus crefcens arenofis & fterilibus cam- 

 ^is 9 ubi Guajavus filvejlris obcurrit, nunquam in den- 

 iis filvis,feclad ipfarum oram , ubi & Cajuputi crefcit. 



& 



U/t 



Naam. In 't Latyn Fragarius niger, van de couleur 

 dervrugten: in *t Maleits Biturong itam, by zommige 

 Wida dari : op % t Baleys Due due , en Caduc due , % t 

 wyfken , op Java T jonkodo kir , ep Macaffer Car- 

 mandyn, Amboins op Leytimor Nau en Aynahu 'tivyfje, 

 op Ternaten Geroro mavalla, dat is op't Maleits Roe- 

 ma kricki , dat is woning van Kreekels. 



Plaats. Dit is bet gemeenjle onder de ft ruiken , was* 



fende overal op zandige en dorre velden, en een kameraat 



van de voilde Cujavos , en nooit in digte boffebagien of 



kreupelbofcb , maar voor aan , als mede onder 't Caju puti. 



Gebruik. Hy is de veragtfle onder allejiruiken , voaar 



inutilis habeatur, ac potiffimum foci ligno inferviat, van by ook by zommige Natien de naam beeft 3 werdende 



medicatas tamen po 



Jcbier voor ondeugent gebouden, enmeeji tot brandbout 



turae enim eft exhecantis, ejus enim folia cum Bras- gebruikt; egter beeft by nog veel medicinale kragten, die 



fulo tofta, pulverifata, & exhibita, Dyfe 



rant: Maturi 



qui tamen raro funt obvii , 



oble&amenti gratia crudi eduntur : Contra fluores 

 albos mulierum recipe horum foliorum manipulum 

 unum alterumve , qua aquas incoque , addito pau- 



weinig bekentzyn: by isopdrogende.van aart 3 want zyn 

 bladeren met Braspufo geroojt, tot poeyer gemalen, en 



genezen de Roode loop, 

 die men * nog zelden vint y voerden ook uit pleifier gegeten. 

 Tegens de Fluores albos muliebres, neemt een band vol 



mgenomen 



De rype vrugten 



xillo aceti cum frufto Zingiberis majoris & Bangle , of twee van deeze bladeren , kookt die in water, daar on* 

 olla autem bene fit obturata, atque tarn diu coque, der een febootje Azyn gemengt is met een Jlukje groote 

 donee tertia aquas pars fere fit confumpta, quotidie G ember en Bangle, wet toegeftQpt » dat 'erruim een der- 

 propinetur contra malignos humores, quos expellet, dein verkookt, en drinkt dat dagelyks , zo zal bet de on* 

 fimulque corpus exficcabit: Ouidam loco Bangles & reine bumeuren afzetten, en met een opdrogen. Zommige 

 Zingiberis tria claufa fumunt §jampaccae florum capi- ncmen in plaats van Bangle en Gember, drie ongeopend$ 

 tula, ac tres nuces Pinangas vetuftas, confeiffas , knoppenvan de bloem Tsjampacca, en drie oude Pienan- 

 ac memorato modo codas, hoc autem inftituunt , gen, injlukkengefneden,enkoken 9 talsvoren; dit do en 

 quum velint corpus exficcare; Contra convulfiones & zy, als 't tyt is cm op tedrogen. ™ 

 Kpilepfiam etiam adhibetur, quum tota exftirpetur lendeziekte, rukt een gebeel plant jeuit met wort el en al 3 

 plantula , ita ut nulla ejus pars frangatur , radicis fu- dat to niets van breekt , neemt een jluk van de wortel , 



' - " *' m . _ . ., zonder met een mes daar aan tefnyden , kaauwt bet met 



een flukje kleine Gember, Ajuin, en Siri-pinang, laat 

 de Patient eenweinig daar van in de mont vallen,meVt 

 kaauwfel bejlryk bet opgekrompene lid , blaajl hem ook in 



Tegens de klem en val- 



ine 



lam cum fruftulo Zingiberis minoris , allio , & Siri 

 Pinanga * ejus quandam portionem infunde ori aegri , 



paftaque obline artus < 

 quid auribus & oculis. 



In Leytimora Amboinice quoque vocatur Aylaun 



de oven en oogen. 





Het werd op Leytimor in y t Amboins ook genaamt Ay 



piafanaf feu Launia fanaa, h. e. arbufcula , quam laun pia fanaf o/Launia fanaa, dat is,boompje, y t welk 



iacerts confeendunt ad frudus comedendos ; recipe de flange beklimt , om zyne vrugten te eten : neemt de blade* 



ejus folia, maftica, & artus combuftos irrora, inte- ten, knout ze, en fproeitze op verbrande leden , bint andere 



graquefimulinpone folia, ardoremomnem extrahent. gebele bladeren daar over, dat zal den brand uittrekken. 



In Rumpbii adpendice bac adduntur. 



In de Adpendix van Rumphius wert 'er dit bygedaan. 



Met deeze flruik beeft groote gelykenis een boompje in 



het vierde deel fig. 42. van de Hortus Malabaricus , 



befebreven met den Malabaarfche naam Cadali, in'tPor* 



ico Craye-heffen s cujus°folia & flores cum illis noftri tugees Fruita de gralha, in y t Duitfcb Craye-befien, 



Cum hoc frutice maxime convenit arbufcula in 

 Hort. Malab. part. 4. fig. 42. defcripta , nomine Ma- 

 labarico Cadali, Portugallico Fruita de gralha , Bel- 



ruticis optime conveniunt, ferrata vero ipfius folia 

 melius guadrant cum illis Fragarii rubri, yel Carlo- 

 Tom IV. narii 



iniens bladeren en bloemen met de onze zeer voel overeen- 



komen , maar de gezaagde bladeren gelyken beter na de 



S vorig$ 







