

» 



• 







VLBoel LXSXHififit/t. AMBOINSCH KKUYDBOEK; 



139 



CAPUT OCTOGESIMUM. 



Panda 



nus verus. 



Pandang* 





Unc fextum librum claudet cohors fruticurti 

 quorundam , qui peculiarem ac nobis Europsis 

 infuetam habent formam , uti quarto libro 

 iinem inpofuit mirumrtiitzophorarum arborum aqua- 

 ticarum genus. Hscce claifis gencraliter Pandang 

 vocatur, in plurimas divifa fpecies , quas omnes in 

 Amboina ncn obfervavi, unde & illas tantum com- 

 memorabo, qus ibi obvis funt, ac crefcunt aliunde 



LXXX. HOOFDSTUK, 



* 



De regte Pandang-ftruiL 



It zesde boek zullen wy bejluiten met een troep 



gewone figuur bebben , gelyk wy bet vierde 

 net de wonder lyke PFaterwortel-bomen befioten beb* 



verdeelt in veele zoorten, die ik in Amboina alle niei ge- 

 zien heb 9 dierbalven ikalleen die geene opbalenzal, die 



iffen,of 



ben. 



eciam dedu&s, le&orem ablegans ad reliquas in In- Lezermet de reft, die in Indojtaan waff en, tot defcbrif 



doflana crefcentes, qus in Portugallorum defcribun- 

 tur libris, prsfertim vero ad fplendidum opus Do- 

 mini van Rheede fub inicium libri fecundi. 



Omnes mihi nots fpecies tanquam communemjia- 



be 



v fen* en inzonderbeid tot bet kojl 

 werk van de Heervan Rheede , in 9 t begin van zyn twee 

 de boek. 

 Alle de zoorten. die ik ken . bebben tot een eemeen tnerk 



s 1 



Indies, Ananas, Mang 



Jigno fuo filamentofo & arciculato quodammodo s 

 mulatur juniorem Calappi vel Pinangs truncum ; fo- 

 lia cum illis Ananas & Caricis majoris quadrant, ra- 

 dices inftar ro tun do rum farciminum alte fupra cerram 



erant formam Pal- teken, dat ze een gemengde gedaante bebben van de Pal 

 ini, truncus enim ma Indica , Ananas , Mang' 



fiam met zyn lankdradig bout en leden 

 na een jonge Calappus of Pienang-boom 



Ananas, en 't lange fnygras , de worU 



f Jlen boog boven de aarde fiaan , na 9 t Mangi 



excrefcentes cum illis Mangiorum conveniunt, ac mangi, de vrugten na den Pyn-appel. Boven dat beeft 

 fru&us illis Pini adcedunt : prster hsc flos peculia- debloem een byzondere gedaante van die alle verfcbillende 



-rem habet formam ab omnibus illis diverfam, optime 

 -referens pifcium inteftina ladiea. 



Pandanus verus multas iterum habet varietates, in 

 Amboina autem truncum emittit gracilem, pedemcir- 



Vijcbkuit 

 De opregte Pandang beeft wederom veele veranderin 



gen 



w bier in Amboinjcbiet ze op met een dunne flam* 

 citer craffum, otto vel novem pedes altum, in an- Hmtrent een been dik, en agt of negen voeten boog, in le- 



~ * '" " * den verdeelt aan de febors, by de wortel met korte bogen 



boven de aarde verbeven, zomtyts met een enkelde kruin. 



nulos circa corticem divifum , qui prope radices bre~ 

 vibus finibus fupra terram elevatus eft, nunc in fim* 

 plicem fefe extendens comam, nunc in binos tresve 

 ramos dividitur , qui ad latera extenduntur inftar 



zomtyts in twee of drie takken verdeelt , die ter zyde uit 

 (iaan , gelyk de armen van groote kandelaars , boven fiaan 



brachioruvn majorum candelabrorum ; in vertice fo- de bladeren by en op malkander in bojfen gedrongen; dog 

 lia locantur fafciculatim congefta , ft vero adtcnte zo men ze vervolgens van onderen aanzict, fiaan ze in 



a 



febuinfe ryen , gelyk aan een wenteltrap van de Jlinker 



cantur ordinibus, uti cochlea fmustrorfum dextror- na de regterband opgaande. Dezelve gelyken wel eenig* 

 Turn vergentia. Hsc quodammodo cum illis Ananas zints na den Ananas, dog eigentlyker na *t Snygras , 

 conveniunt , fed propius ad ilia Caricis adcedunt , want ze bebben boven een diepe en doorgaande voorn , 

 fuperne enim prof unde usque ad finem fulcata funt , van onderen een driekantige en uitjiekende feberpe rug , 

 -inferne triangulari & protuberante acuto gaudent .*./•. * . , , 



dorfo, ultra tres quatuorve pedes longa, binos lata 

 pollices, atque prsterea in longum tenuemque de- 

 ifinunt apicem , inftar Juncorum : Horum vero ors 

 -nrnHs &*denfis foinulis oblitas funt . uti & maxima in- 



ruim drie of vier voeten lung , twee duinien breet , en 

 daar en boven nog een lange dunne fpits als een biefe, d* 

 kanten zyn bezet met feberpe en digte doorntjes, als mede 

 de grootfie belft van de onderfie rag , die de handen dap* 

 per ver[er en , als men ze onvoorzigtig bandelt. Aan de } 



ferioris dorfi pars, quae manus vehementef Isedunt, jonge fir ui ken zyn de bladeren langer en doornagtiger 9 



j 



maar aan de oude werden de doomtjes fiomper , zo dat men 



Tunc longiora &fpinofiora, vetuftorum fpins funtob- ze onbezeert na voren firyken kan, en de rug beeft ze al 

 . tufiores , ita ut non lasdant , licet furfum fricentur , ac leen na defpitfie , voortsfiyf en glad als perkament, van 

 dorfum tantum in fummo illas gerit: Sunt autem h#c couleur zee-groen. 



folia porro firma & inftar chartae glabra, coloris glauci. 



■ 



Dividitur 



Dit verdeelt men nu in manneken en wyfken, t oan maU 



multum a fefe invicem differunt, excepto quod mas kander niet merkelyk verfcbillende, bebalven dat *t man* 

 -craffum ac divifum videatur forraare truncum. Fe- nekenfebynt een dikke en verdeelde fiam te zetten. Het 



mina pierumque limpucem tantum gent truncum , 

 longiora folia, magisque fpinofa eft : In centro au- 



wyfken beeft me eft een enkelde fiam , langer bladeren > 

 en wel zo doer nig. In 9 4 midden van de geblaarde bojfen 



tern fafciculorum folioforum longa excrefcit vagina, groeit een lange fchede uit diergelyke bladeren gemaakt 9 



_ w led f 



-funt, ad inferiorem partem lata & alba, arfte libi in- 

 cumbentia , ita ut minoris brachii craflitiem obti- 

 -neanc. Hsec in mare continent globulum rotundum, 

 •qui in fruttum excrefcit , illc vero turn magnitudi- 

 nem habet mati aurantii fed oblongior eft, primo vi- 

 ridis , dein ex qinereo flavefcens , ex fimplicibus 

 formatus pyramidibus, quarum pars anguftiffima ad 

 internam vergit partem, & circa coniformem petio- 

 lum tanquam axem ills locantur, ad externam feu 



dog veel korter, aan baar onderjie breed en wyd> digt op 

 malkander leggende , en een kleine arm dik. Aan *t man* 

 neken bejluiten deeze van binnen een rond bolleken y waar 

 uit de vrugt werd ; dezelve is alsdan nog in de grootte 

 van een Oranje-appel , dog lankwerpiger , eerfi groen , 

 daar na graauw-geel , gemaakt van enkelde piramiedjes , 

 met 'tfmaljle eindna binnen gekeert , rontom een kegeU 

 vormige fieel , als baar as , jtaande , aan baar buitenjts 

 of vlakke zyde 9 zyn ze vyf offeshoekig , dog irregulier , 

 zo dat de eene zyde dikwils gantfeb frnal is. Op H midden 

 planam partem, funtque pentagons vel hexagons, van yder pir amide ziet men een gaatje als een Porus, 

 fed inregulares, ita ut unum latus faepe anguftiffimum en daar by een kortfpitsje, en alle de piramiden bangen 

 -fit. In centro cujusvis pyramidis foraminulum tan- vaft aan malkander , uitmakende de gedaante van een 

 quam porus confpicitur , ubi & brevis adparet apex, gebele Pyn-appel, die nog niet geborfien is y maar aan de 

 omnes vero has pyramides fibi adunantur, fimulque oude j'epareren ze baar , en dan ziet men van binnen een 

 formam exhibent pomi Pyni integri, vetufti vero hi boog-geel ofrootagtig enfmerig vleefch tuffeben depirami*. 

 fru&us ac pyramides feparantur , tumque in medio den 9 die gemaakt zyn van eentaaijeenbairigefubfiantie % 

 confpicitur intenfe lutea feu rubens & vifcofa caro, en inde midden een lankwerpige dunne beeft wit en zoet 

 inter pyramides iftas fefe elevans, quae formats funt vanfmaak, als de Canaris, De witte bladeren, die om de 

 ex lenta & pilofa fubftantia , inque centro nucleus jonge vrugten fiaan, zyn aan baar onderjie deelen eenig- 

 locatur oblongus, tenuis, albus, ac dulcis inftar Ca- zints welriekend> en als de vrugt nu uit 9 t witte begint 

 nariorum : Alba folia teneris fruffcibus adftantia ab groen te werden, zo vergaat deeze reuk, en de verdroogde 

 inferna parte quodammodo odorata funt, fique fru- bladeren blyven daar rontom Jt aan > 



ftus ex albo virefcat, turn hie perit odor, ficcataque 



& emarcida folia remanent. 

 Tom. LIS. 



Femina 



S % 



Hd 









