

I 



N 







hit op 



VI.B01L LJLTL Hoofdfi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 



Inter Amboinenfes itaque prseftantiffima eft ilia fpe- Van 9 t Arnboinfche dan is 9 t be ft, 9 t geen men vint < 

 cies , quae in faxofis promontoriis Alang , Wacafll- de klippige boeken van Alang , IVaccafihu , en in 't d 

 hu,& in Lariques diftri&u obcurrit, item circa Com- ftrikt van Larique, U weten omtrent Combello en Ha. 

 bello & Haffalindi in parva Cerama, ac fie porro, fabudi op klein Ceram, en zo voorts, koe^nader de Ml 

 quoque magis vicinus (it Moluccis, eo melior eft, 

 quique in parvis ac incultis crefcit infulis, prasftan- 

 tiffimus eft 5 qualis reperitur in Banda , in prxruptis 

 rupibus Lonthoirx, atque in infulis litis in folisfofla 

 ditto. , Pulo Kracka feu Brackan. Optimus plerum- 

 que reperitur in infulis Occidentalibus , uti in Java, 

 Baleya, & adjacentibus infulis, ubi ejus flores fads 

 caro venduntur pretio in foris ; hunc in finem ibi in 



woonde Eilanden valt. 



eft 



op 



en op de Eilandekens 



op de fieile klippen van Lontboir, 

 in f t zonnegat gtlegen , Pulo Kracka of Brackan genaamt 

 Het bejle vint men doorgaans in de Weflelyke Eilanden , 

 als Bava, Baly , en de omleggende Eilanden , daar men 

 de bloemen redelyk duur op de markt verkoopt ; tot dien 



'plants meejl 



hortis plantatur , ubi plerumque fmiplici adfurgit enkelde Jlam opfchietende , dog in zyn kruin in verfcheide 

 trunco, fed ejus coma in varios excreicic fafciculos boffen bladeren verdeelt , ieder bo: een byzondere bloem 



foliofos, quorum quisqueunum profert florem* 



Plurimum ejus ujum prsebent odorati hujus plants 

 flores, feu proprie alba ejus folia flores ambientia, 

 quee mulieres indigent amant veftibus fuisadponere 

 in ciftis , eadem haec folia odoratis quoque admifcent 

 oleis. Ternatenfes flores nondum apertos, carni & 

 pifcibus adcoquunt , eduntque eodem modo illos f 



voortbrengende 



Gebruik. Het meejle gebruik van deeze plant bejlaat 

 in de welriekende bloem, of eigentlyk de witte bladeren , 

 bet bloeifel omgevende, die de Inlandfcbe vrouvuen gaern 

 in bare kofferijes leggen by hare kleeren , dezelve blade* 

 ren mengen %;y ook onder welriekende olyen. De Ternata* 



pende bloemen by vleefch 



uti Sajor truba, quod tamen ab aliis incolis non imi- eten zegelyk men met Y Sajor truba doef, 9 t welk by an- 

 tatur, fed hoc alii peragunt cum Kekor parvo infra dere Inlanders niet nagevolgt werd , maar wel van 't 



defcripto. Bandanenfes albis utuntur foliis ad vul- 

 nera , qus per lignum vel aliud inftrumfcntum acu-. 

 turn fuere infli&a, vel lapfu contrafta , quibus ilia in- 

 ponunt, &adligant. 



Ananas jilveftris a Cbrifloph. a Cojla Cap. 45. de- 

 fcripta foliis ac modo crefcendi cum Pandano noftro 

 maxime convenit, excepto quod folia floremcingen- 

 tia fcribac nimis lutea , fruftus eleganter rubros & 

 Melonum magnitudinem habentes , atque quod ex 

 cuntlis vulneratis ramis & trunco copiofus exftillet 



bell 



Bandaneft 



quetjt 



>f ietsfeberps gejioken zyn, of daar men in geval 



beeft 



Hoofdjl 



befebreven , komt met bladeren en wasdom meejl 



on s 



jlam veelfaps tapt 



bebalven dot by de bladeren van 

 akt, de vrugten feboon root, en 

 en uit alle de gequefle iakken en 



ijfebien 



liquor, quze omnia forte in Malabarenfi & Indoftano Je en Indoflaanje Pandang waar zy , dog in onze Am 



Pandano vera funt, in Amboinenfi autem & Moluc- boinfebe en Molukft 



tfeb verfcbillende pi 



it 



cenii non obtinent , neutiquam tamen pro diverfis 

 habeantur plantis , Pandanus enim fere in omni va* 

 riat infula , ipfi Portugallice vocatur Ananas brava, 



Arabice & Decanice tyieura , Perfice Ananaffa & Arabifcb en Decans Oueura,~*« 3 t Perfi^ __ 1 „ ,_ n „ 



Angali, florem peculianter vocat Arabice Cbuxtuid, en Angali; de bloem biet by in 't byzonder in 't Arabis 



int de Pandang j'ebier op ieder Eiland een verandering 

 ft; by noemt ze in 't Portugees Ananns brava, in ? 





Periice Pixcoxbuybt : ej usque fuccus ibi fummopere 

 laudatur mane jejuno ftomacho ad fex uncias adfum* 

 ptus cum faccharo vel manna contra Hepatis acftum 

 & ulceratos renes, purulentam midionem, penisque 

 excoriationem, quae omnia mala intra tres dies hoc 



prezen, des morgens nvgterenft 



ap 



f Manna ingenomen , teg 



piffen , en de vervel 



dag en ge- 



curantur: Dicit quoque Arabes hunc laudare contra nezen. Nog zeit by, dat de Arabiers bem pryzen teg 



Eryfipelam , praefertim fi tenera& alba florum folia 

 fimui cruda edantur inftar Cardons, feu Carduorum. 



Nomina pofui , qualia apud ipfum obcurrunt t fatis 

 enim gnarus fum Queura seque Arabico adcedere vo- 

 cabulo quam Q ad K. 



Pandanus nofter , qui longiffima gerit folia, femina 



bloemen 



jonge en witte bladeren 



nempe , adhibetur ad mattas ex iis neftendas, quern mentlyk; J t ivyfk 



Ik beb die namen gezet , zo als ik ze by bem vinde, ander~ 

 nt sweet ikvoel dat Queura zoveel na 9 t Arabifcb gelykt 9 

 r een Q na een K. 



, die de langjle bladeren draagt , na* 



in finem vetultiffima eliguntur folia , quorum fpinae 

 ad oras parum abfeinduntur : Alba vero arborum fo- 

 lia peculiariter ufurpantur ad Miniac taun taun , h. e. 



vlegten, waar toe men de oudjle bladeren neemt, en di 

 doornen aan de kanten <uoat affebraapt; de witte bladeret 



bomen werden inzonderbeid zebruikt tot bet Mi 



Oleum annojum, quod eft oleum odoratum, antiquo- niac taun taun , dat is Oleum annofum, een 

 rum Comageno fimile , vocaturque hoc nomine , 

 quum per aliquot annos fub terra condatur , ante- 



ouden 



quam efficax fit , & ufui aptum. 

 Ut hujus plantae arbufculee rite plantentur, abfein 



cm dat bet eenige jaren in de aarde moet begraven zyn y 

 eer bet kragtig genoeg, en gebruikelyk Werd. 



boompjes te plant en , zal men de geblade bos- 



• ■ 



dendi funt foliofi fafciculi cum frufto ftipitis, ac ter- fen met een jluk van den jlok affnyd 







ras inponendi funt , uti AnanafTae plantantur , turn 

 breviores gerunt truncos, ac prascociores proferunt 

 flores , quam quae ex fatis excrefcunt. 

 In Hort. Malab. torn. 2. octo primis figuris quatuor 



men de Ananajfe plant w 

 flam, en drageneerder bloemen, dan die van 



voortkomen 



t 



Malab. torn. 2, in de eerfle agt figuren 



hujus plants exhibentur fpecies fub nomine Kaida, werden vier zoorten van deeze planten 



/ 



Bracmanis Benda, nulla autem omnino convenit cum 

 Pandano noftro , excepto prima fpecies , feu vera 

 Kaida, qux Pandano noftro vero adcedit, Malaba- 

 renfis vero folia multo funt longiora , in qua juxta 

 auftoris relacum frudtus flores fubfequuntur in una 

 eademque planta , quod contrarium in Amboinenfi 

 obtinet, nullam vero habet convenientiam, uti ad- 

 notator Commelinus putat, cum Arvore Rais Linfcbo- 

 teni , quae Varinga eft , neque cum Paretuvier Rocbe- 

 fortii, quod Mangiwn eft, fed, utidiftumeft, con- 

 venit cum Ananaffa Brava Cbrijl. a Cojla Cap. 45. de- 

 fcripta : Malabarenfibus autem , quos interrogavi , 

 jgnota erat vox Kaida, fed quidem noverant Portu- 

 gallicum Kaldere, ipfis autem Malabarice vocabatur 



Kaida 



onze Pandangs , bebalven de ecrfl 



ofeigentlyke Kaida, die wil onze Pandanus 



zyn 

 aan 



dog de bladeren aan f t Malabaarfcbe 

 \ welke na 's Auteursfcbryven , de v 



rugten op 



MS 



D 



are. 



Tabula Septuagefima Qiiarta 



Pandtmum verum exhibet cum fruBu afcparato. 



fel volgen , aan een en op dezelfjie plante, welkers tegen- 

 deel men aan de AmboinJ'cbe ziet ; H beeft geen gemeenfebap 



felyk den Annotator Commelinus meent, met de Arvore 

 tais van Lindfchoten , 'tnvelk de Varinga is, nog met 

 den Paretuvier van Rochefort , H welk de Mangi man- 

 , maar voel, als gezegt, met de Annanas Brawa van 

 ftoff. a Cofta , befebreven Hoofdfluk 45-. De Mala- 

 bar en, devoelke ik ondervraagt beb be , verjionden ook geen- 

 zints bet vooort Kaida, maar vuel 't Portugefe Kaldere, 

 tn zy zelfs memen 't in *t Malabaars Dare. 



De Vier en Seventig/le Plaat 



Vcrtoont de regte Pandang-loom met zyn vrugt a afzonderhk. 



S3 



Q 









