

I$0 



HERBARII AMBOINENSIS Liter VI CaputLXXXVll 



LXXXVIL HOOFDSTUK. 



Het regte Baggea-bladt. 



CAPUT OCTOGESIMUM SEPTIMUM. 



Folium Baggea verum. Daun bagea 



o 



Ctava & maxime irregularis Pandani fpecies 



eft Daun bagea , qua: tot fupra terram & tain 

 alte emittitradices, ut puer fub iis permeare 



E agtjle en Jlordigjle zoort van Pandang is Daun 

 bagea , want by j'cbiet met zo veel voortelen bo- 

 ven de aarde> en met dezelve zo boog op, dot 'er 



pofiit, truncus craflitiem & altitudinem habet vulga- eenjongen onder de bogen kan doorgaan; defiam is in de 

 ris Calappi, plerumque autem non ultra quatuorde- dikte en boogte van een middelbare Calappus - boom , dog 



- • - - — ' de gemene zyn niet boven veertien a fejtien voeten boog , 



cim ac fexdecim pedes altus eft, ac crus crafius, qui 

 plerumque inferius tenuior eft quam iuperius, atque 



vanjlam en dikte als een dye , dewelke gemeenlyk beneden 



inter radices adeo intricatus, ut ejus ortus dignofci dunder is als boven, en onder de worften of bogen zover- 



nequeat. 



Ejus folia funt decern , duodecim, ac plures pedes 

 longa, binaspalmas lata, fique extendantur, ipitha- 



vuert , dot men den oorfpronkelyken niet kennen kan. 



De bladeren zyn tien , frwaalf , en meer voeten lang 9 

 Pmee banden breet , en zo ze uitgerekt werden , een /pan 



malis funt latitudinis, quorum inferior pars ad dimi- breet; de agterfte belft beeft een ronde rug, en glad als 

 dium rotundo donata eft dorfo, ac glabra, inftar ca- een ronde gent; de voorjle beeft eenfcberpe rug, metfyne 



nalis rotundi, fuperior media pars acutum gerit dor- 



korte , niet zeer Jlekende doomtjes bezet , gelyk ook de 



fum, tenuibus, brevibus, necadmodum pungentibus kanten aan wederzyden. 

 fpinulis obfitum , cuales & oras ab utraque gerunt parte. 



Fruftus raro progerminant, quum nimis faepe fo- De vrugten komen zelden voort, om dat men bem te 



lia abrumpantur , qui vero in montibus crefcunt , ubi dikvoils van zyne bladeren bcrooft, maar die in 't geberg- 



iptls majus conceditur otium , & ad Calappi altitudi- te voajfen, daar ze meer rufi bebben, en tot de boogte van 



nem excrefcunt, fruclum habent inftar lubfequentis een Calappus-boom opfcbieten, dragen een vrugt gelyk de 



litoreae fpeciei, fed minorem, de quo fequens vide volgende Jirandzoort , dog kleinder , waar van ziet 'tvol- 



caput , ubi latius defcribitur cum reliquis ejus partibus. gende Hoofdfluk, daar ze uitvoerlyker zal befcbreven wer- 



Nomen. Latine Folium Baggea verum ab eju 

 diftinctionem lubfequentis : Maiaice Daun 



Haun wajji 



Aren & Panda 



Wacun ranu, Java in Gri 



h. e. Pandanus magnus. 



den , als mede in baar andere deelen. 



Naam. In 't Latyn Folium baggea verum, van zynge- 



bruik , tot onderfcheit van 't volgende. In 9 t Maleits Daun 

 baggea , in % t Amboins Haun wafli , op Loeboe en klein 

 Ceram Ima en Imae, op Banda Wacun ranu, Javaans 

 op Grifek Aren en Pandang wong, dat is grooc Pandang. 



Locus. Haec fpecies non in litore crefcit , fed mon- Plaats. Deeze zoort waft niet op ftrant, maar bemint 



tes amat altasque filvas , ubi in ingentem excrefcit bet gebergte en bet bogebofcb 9 daar ze zeer boog opfcbiet, 

 altitudinem, in vallibus autem velhortis locata, hu- maar in de valeyen of boven geplant > blyft ze laag, in 



Amboina is ze weinig y meer op Ceram , Boero , en Boe- 

 noa> en voort s door alle Eilanden van den Molukfen cir- 

 kel. 



milis eft , & in Amboina raro obvia , copiofior in 

 Cerama, Boerone, & Boenoa, ac porro in cunclis 

 Molucci inperii infulis. 



Ufus. Folia ejus quotidiaflO in ufu funt ad pinfen- 



Gebruik. Deeze bladeren zyn een dagelyks gebruik tot 



bet bakken van Canary - broot , Baggea genaamt , waar 



fecundum , & tertium in Ca* van ziet boven y t eerfte 3 tweede, en derde boek, in *t Ca- 



pittel van Canary; want om dat deeze bladeren breet en 



dum Canarii panem , Bagg 



fupra librum prime 



pite de Canario , quum enim haec folia funt lata & 



Canariis 



vitur ad formam longorum fuftium, dein clavis lig- 

 neis firmatur, & ad ignem torretur, donee folia ni- 



Jlyf zyn > zo werd bet deeg van de klein gekapte Canary: 

 daar in gerolt tot de forme van lange ftokken", daar na 

 met boute pennetjes te zamen geftoken , en in *t vuur gebra 



gricent, & femi adulta fint, adhibentur quoque ad den y tot dat de bladeren zvoartagtig en half verbrant zyn: 

 amplas & craflas mattas, non tamen adeo durabiles, zy werden ook gebruikt tot de brede en grove matten, die 

 quam fupra defcriptt montani Keker , Bonoenfes quo- zo durabel niet zyn als van bet bovenfiaande berg-Keker; 

 que vulgares fuos Tudongs ex iis formant, interna die van Bonoa maken y er ook bare Jlegte Tomtommeren of 



Tudongs van, namentlykalleenlyk'tbinnenfle der zelve, 

 V buitenjie werd van Rune gemaakt , tot deezen eindt 



nempe ipforum pars ex hifce conftruitur, externa ex 

 Rune fabricatur , hunc in fin em folia haec in duo 



quatuorve longa fcinduntur loramenta , oris fpinofis fnyt men de bladeren in twee of vier lange riemen, de 



fu 



doornagtige kanten enfeberpe ruggen wegjmytende , bout 



donee flaccefcant, dein convolve hasc, ufui ferva, ze wat over *t vuur, tot dat ze warm en flap worden* 



quum colorem adquirunt flavum feu itramineum. 



Hoc Haun diftinguendum eft ab alio Haun feu Ha- 

 cun, quae Sagus fpecies eft, ex qua Alphorenfes in 

 Cerama veftimenta formant, fupra libro primo de- 



' ~ fil - 



roll ze dan te zamen , en bewaart ze tot gebruik , zo wer- 

 den ze bleek-geel of Jlroo-verwig. 



Dit Haun moet men onderfebeiden van een ander Haun 

 of Hacun , een zoort van Sagu , waar van de Alpborefen 

 op Ceram eenige kleden maken , boven in 1 eerfie boek be- 

 fcbreven, met de naam van Sagus filaris. 



Cum hoc con venire quoque videtur Americanum Hier mede febynt ook overeen te komen 9 t Americaanfe 



Metl , Hispanis Maquey dittum , ac defcriptum ab 

 Eufebio Nierenbergo , Hiji. Natur. Libr. 4. Cap. 1 1 ; 

 ubi ofto hujus Metl commemorat fpecies, ac quibus 



Metl , by de Spanjaarden Maquey genaamt , en befcbre- 

 ven by Eufeb. Nierenberg , Hiftor. Natur. Libr. 4. 

 Cap. 11. alwaar by agt zoorten van Metl, en van ieder 



lures tribuit virtutes , quarum quaedam qualitates vele deugden befebryft , daar onder zommige met de eigen- 



andani noitri habent. 



Jcbappen van ons Pandang overeenkomen. 





o 



T 



O. 



N M 



K 



N 



«■ 



Huic Capiti nulla fubjefta fuit figura : Metl vero Hispano- 

 rum a Plukn. ad Aloes refertur, ipfique dicitur Aloe Ame- 

 ricana non fpinifera Jucccc foliis D. Bobart in Aimn^.p 

 19. ex fequenci autem Capite , ubi harum plantarum 

 fruftus Utius defer ibuntur . patet ad Bromcliain tea Am- 



nam f & quidciu iilvellrem feu arborefecntem pertinere 

 hafce plantas. 



By dit Hoofdfluk is geen af beelding van de plant gevon- 

 den ? dog het Metl der Spanjaarden Wert van Pluknet. tot 

 de Aloes gebragt, en van hem genaamt Americaanfe 

 Aloe zonder doornen f met het bladt van de Jucca, van 

 Bobart in het Almag. fag. 19. Doguit het volgende Hoofd- 

 fluk. alwaar de vrugten van deeze gewaflen wytlopiger 

 befchreven werden % blykt, dat ze tot de Bromelia of dc 

 wilde en boomagtige Ananas behoren. 





- % 





t 



CAPUT 





/ 





