24 D * 
habeatur fpecies. Hic & illic ejus frutex Sena in 
Hitoenfibus montibus, copiofius autem in locis planis 
circa litorain fruticofis filvis.Porro inCerama parva vs 
ca Lucellam,in Uliafferenfibus, in Xulanenfibus & Mo- 
luccenfibus infulis, ad Euri plagam circa 'Tenemme- 
ram & Couweram , rarius in elebe & Macaffara. 
Copiofius in Java, Baleya , & adjacentibus Se 
optimus vero in Bima obcurrit , ac tota infula Sum E. 
wa, unde mercaturz gratia per totam devehitur In- 
diam , quumque in Bima Sappanum quoque obcur- 
rat lignum , hine fieri potuit, noftrates Belgas Cu- 
dranum Sappanum flavum vocaviffe. 
Up Ejus maximus eft ad tin endum colorem fla- 
vum & viridem, primus color fua fponte, alter cafü 
conquiritur. Primo enim ejus ramenta macerantur 
feu rafura in aqua per noétem, dein tam diu ac for- 
titer coquitur, donec fufcum contrahat colorem in- 
ftar Cerevifie vel Mellis, tum per filtrum cribratur, 
ac liquori inmittitur alumen album contufum , unde 
tin&ura hec mox flavefcit, atque huic inponuntur ale 
ba lintea, ut flavefcant, que iterum coquenda & fu- 
bigenda funt tam diu, donec lintea ifta tin&ura fatis 
fint inbuta, cujus rei fignum eft, quum Oryzz fpica, 
velgrana quedam non desquamata fimul cum illis 
coquantur , quumque gluma feparetur , coctio peracta 
erit. Dixi alumen album addendum effe , quum incolz 
binas componant Aluminis fpecies , album nempe , 
uod ipfis dicitur Tauwas Cudrangen , alterum rubens 
auwas Lolan dictum „ quod in Sappani tinctura ad- 
hibetur. Puto autem inutile effe difcrimen, cujus in- 
- veftigationem tinétoribus demando. i 
uum lintea defiderentur viridia, a Sinenfibus in 
Indigo prius tingantur colore cceruleo, quaque legi- 
time ficcata tinéture iftæ flavæ inmittantur fine co- 
étione , fed fubige tam diu, donec homogeneus color 
viridis ubique obfervetur, atque hinc error fubortus 
seft, quod quidam credant, ex hoc ligno nullam aliam 
tinéturam poffe componi nifi viridem. 
Quasdam etiam poffidet vires ac ufus in re Medica, 
fupra porphyritim enim hoc lignum contritum cum 
aqua in pultem tenuem, conducit corpori inlinitum 
ardenti febri laborantibus pro refrigerio , huuc in fi- 
‚nem quoque interne adfumitur „cum aqua contritum. 
Tenera folia cruda cum Bocaffan eduntur, fapo- 
rem enim fere habent edulium Varingarum, vetufta 
autem non. valent ad hunc fcopum. Vacce quoque 
amant depafcere tenera hzc folia, que facile adtin- 
gere poflunt, quum furculi fpinis fint deftituti, quod 
mon nocet eie i , quum alioquin fefe nimis 
.extendant, ac jorem forment truncum.. 
Regibus Bimanenfibus olim Macaflarenfium fubdi- 
tis inpofitum erat tanquam tributum folvere hocce 
depuratum lignum inperio Macaffarenfi, ubi vende- 
batur, uti in prioribus temporibus Lignum Sappanum 
ac Sandalum Timorenfe. 
Hic fpinofus frutex a plurimis jam annis Batavia 
plantatus eft circa muros & in urbis vallibus, ut fe- 
pem prebeat vivacem ac fpinofam fub nomine Oxya- 
canthz Batavicz , quod in initio etiam fucceffit , quam 
diu tenuibus ramis ac flagellis infleéti poterat, hodie 
autem comperiunt , quod quum in majorem excreverit 
formam, non ita fepibus effe adcommodatum , quum 
cun&i ipfius ftipites terrz conmiffi nimis craffos & al- 
tos generent truncos , atque hinc cum reliquis non 
rite conjungi poffint , multo minus huic fcopo fatisfa- 
cit Amboinenfis ,ex quo itidem tentavi vivam forma- 
re fepem, longis vero firmisque fuis flagellis ac ra- 
mis adeo incompte & inregulariter fefe extendit , vac: 
ceque continuo longa ifta depafcebant flagella , ita 
ut exítirpare denuo illam coactus fuerim. — - 
Limonellus littoreus, ab Amboinenfibus 4u/i Abbal 
. uM vocatus, litoreus eft frutex, multum a Cu- 
rano differens, longis, tenuibus, ac lignofis flagel- 
lis per herbas prorepens, atque ita vocatus, quum 
fructus gerat inftar parvorum Limonum , faporis quo- 
ue aciduli, nullas vero habet fpinas, ac nullius u- 
` fys , crefcit vero in Huamohela circa litus Wey Puti. 
. Videtur hec planta in Sina quoque effe nota, quz 
in ipforum lingua dicitur Kekatsji, tinctorium vero e- 
jus lignum non ex ftipite fed ex radicibus expetitur, 
ejusque folia ad Anthraces ibidem adhibentur. - 
Alia & filveftris Cudrani Amboinenfis fpeciesin Au- 
&uario meo obcurrit, quam hic inferam, 
Tabula 
HERBARII AMBOINENSIS Liber VIL cap. XIV. 
deugend zoorte gehouden werd. Hier en daar vind men, 
een Jiruyk op "t Hitoeze gebergte , doch meer in de laagte, 
omtrent de firanden, in "t kreupelbofch. Voorts op kleen 
Ceram, ontrent Lucella, in de Uliaffers, in de Xulaze 
en Moluxe Eylanden, om de Zuyd-Ooft in Tenemmer en 
Couwer , weinig op Celebes en MaccafJar. Overvloedi- 
er beeft men "t op Fava, Baly, en de omleggende Ey. 
ETE » doch bet befte vald op Bima, en’t gebeele Eyland 
Sumbawa, van waar bet voor koopmanfchap door gebeet 
Indiën vervoerd werd , en dewyl op Bima meede bet Sap. 
pan-bout vald, en aldaar gebandeld word, xo kan bet 
gebeurd zyn, dat onze Nederlanders bet Cudrang geel 
Sappan-bout noemen, 
Gebruyk. Zyn meefle gebruyk és tot °t geel. en groen 
verwen, È serfie van zig zelven , 't ander by geval: 
Men weekt voor eerft de fpaanderen ofte "t baxel een nagt 
in ’t water, daar na kookt men ’t zoo lang en flerk, tot 
bet zo bruyn werd als bier of boning, dan zeygt men 't 
door een doek, finyt geftooten witten alluyn daar in, zo 
werd de tinêlure terftont geel, bier in doet men dan bet 
wit linnen, dat men geel «vil bebben kookt en kneed’t op 
t nieuw zoo lang , tot dat "t linnen de tinêture genoeg 
aangenomen beeft, waar van 't teeken is, als men een 
ayre rys of,eenige ongepelde rys t? zamen met bet voorige 
kookt, en als de bolfter van de korls afgaat , zo boud men 
bet voor genoeg gekookt. Ik beb geest van wit alluyn, 
om dat de Inlanders tweederley alluyn maken, te weten 
de beel witten, die ze Tauwas Cudrangen, den ande- 
ren roodachtige Tauwas Lolan noemen, die men by ’t 
verwen met bet Sappan-bout gebruykt. Ik giffe, dat "t 
een onnodige precifiteyt is, waar van ik.’t onderzoek aan 
de Verwers late. ` 
Als men "t linnen groen wil hebben, zo laat bet door 
de Sinezen in vogtige Indigo blaauw verwen , bet zelve 
ter degen droog zynde, doopt in de voornoemde geele fop, 
zonder kooken , en kneed bet daar in zoo lang, tot dat "t 
overal eenparig groen werde , bier van komt dat abuys, 
dat zommige geloven y men kon met dit bout anders niet 
dan groen verwen. 
et heeft ook eenig Medicinal gebruyk , want op een 
fleen met water gevreven tot een dun Papje , werd op 
"lut geftreken van die geene, die een beten koortze hebben, 
daar 'i matelyk verkoelt, tot dien einde werd "t ook bin- 
nens lyfs gegeven mer «outer gevreven. 
De jonge bladeren. werden raauw met Boca[fan gegeten; 
want zy Tren bykans als de eetbare Waringen , maar de 
oude deugen daar toe niet. De Koebeeften weyden ook de 
jongs bladeren gereed af, daar ze gemakkelyk kunnen by 
komen, om dat de jonge fcheuten geene doorens bebben. 
Dit is egter voordeel voor deze touwen, op dätze baar niet 
te wyd uytbreyden , maar een dikkere flam zetten. 
De Koningen van Bima, GE onder Maccaffar ftaan- 
de, moeften dit fcboongemaakte bout tot tribuyt opbrengen 
aan de regeeringe van MacafJar, daar’t dan eerft verkogt 
wierde , gelyk in vorige tyden mede gefchiede met bet 
= en Timorze Sandel-bout. 
ezen doorn beeft men in veele S'aren op Batavia 
beginnen te planten, rondom de Veftingen, op de bermen 
van de fla , om een levendige doorn-begge daar van te 
maken, met de naam van Batavifche bagedoorn , "t welk 
ook in "t eerfte gelukt is, zo lang bet met dunne takken en 
gerden zig leyden liet, doch hedendaags bevind men, dat 
wanneer ze groot werd, zig niet wel tot een beyninge 
Jcbikken wil , om dat alle de infteekzels daar van al te 
dikke en te boge ftamme krygen, en aldus met den andere 
eene ed voegingen maken; veel min is daar toe de Am- 
oinfche bequaam , waar uyt ik meede gepoogd bebbe een 
levendige begge te maken, maar °t breyd zich met zyne 
fiyve takken zoo wilt en onbefuyft uyt, en de Koebeeften 
baalden geduarig de lange gerten daar uyt , dat ik’t weder 
aytroeyen moefte. : ; 
Limonellus littoreus, by de Amboinezen ook Auf 
abbal genaamt ‚is een firand-gewas , veel van de Cudrang 
verfchillende, met lange, dunne, en boutachtige ranken 
door de ruygte loopende , en alzo genaamt , om dat "t orucb- 
ten Er als kleene Lemoentjes, ook zuurachtig van 
Jmaak „doch zonder doornen, voorts zonder gebruyk, en 
ke - op Huamobel , omtrent bet ftrand van Wey Puti. 
et fchynt dat deze plante in Sina ook bekent moet zyn, 
want ze noemenze in baar taal Kekatsji , doch bet verw- 
bout balenze aldaar niet uyt den ftam, maar uyt de wor- 
telen , ook gebruykenze aldaar de bladeren tot bloedt faveren. 
Noch een andere wilde zoorte van "t Amboinfcbe Cu- 
drang „ziet in’t Auctuarium ‚bet geen ik bier zal "eme, 
