VI Bock, XVI Hoffi > 
. Radices in multas fefe dividunt fibrillas, longe la- 
feque fub terra prorepentes, ac fepe fupra hanc 
fefe elevantes per crafla fila inftar fetorum erecta, 
aliquando etiam novas emittentes plantulas , unde 
puto magnum obcupare Jocum ,ac miram formare 
intricatamqde.' congeriem: feu molem if Javanorum 
defertis, in quibus fponte crefcit, omnes enim rami, 
«erram tangentes, mox radices agunt, ac novum 
formant truncum. 
Nomen. Latine Cortex confolidans feu potius equans 
juxta Malaienfe Caju Rapat , quum fractus cortex tam 
æqualiter iterum coadunetur & quafi concrefcat , fe- 
feque contrahat, acíi non fuiffet disruptus. , 
e Locus. In Amboina cunctisque Orientalibus infu- 
lis ignotus eft funis, fed anno circiter 1675. rogatu 
meo plantule quzdam mihi fuere transmiffe per 
ftrenuum D: Andream Cleyerúm Medicine Doctorem 
Batavie habitantem , que erant frufta quadam ab- 
Íciffa hujus funis ex Javanorum filvis petita.& trans- 
iniffa in cifta repleta argilla pingui & cinerea, que 
in Amboina deftribui, ubi luxuriofe crefcit , ac nunc 
magnos exhibet frutices, quí vel fupra afferes du- 
cendi fünt, vel filveftri adponendi arbori, ad quam 
adfcendit, ac fefe extendit hic fünis, frugifera enim 
arbor periculum fübit fuffocationis per ipfius flagel- 
Ja: In Jave filvis copiofe fua fponte crefcit , & 
quam maxime in ipfa regione ejus media circa Cæ- 
faream urbem Mataram , unde & ipfius forma ipfis 
Javanis litoreas feu marinas urbes inhabitantibus 
ignota eft. In TN quoque crefcit, fed non ma- 
gna, copia, ubi & illa natio ejus cortice utitur, cu- 
jus formam primum hic in Amboina vidit. 
~ Ufus. Hujus fruticis cortex tantum in uf eft, five 
folus five cum ligno adfervatus, difficulter enim ab- 
raditur, ac femper ligni pars ipfi adheret. Exte- 
rior autem rügofa éjus pars primo abraditur, funis- 
que in parva diffecatur fegmenta femi Lee longa; 
tum enim cortex melius feparari poteft , qui in ven- 
tofo exficcatur loco, ac colorem contrahit rufum 
feu pallidiorem illo Cinnamomi; five folus five cum 
ligno fuerit ficcatus, in claufo loco non bene. con- 
fervatur, quum facile ibi cariem contrahat , fed in 
aprico & ventofo, ott diétum eft „loco , ac fubfrigi- 
dulo, vulgo autem non diu durabilis eft, nec ultra 
binos annos durari poteft. Ipfius fapor nullo modo 
acris vel aromaticus eft, fed debilis ‘ac dulcefcens, 
fique in ore mafticetur, lentus eft, & mafticara re 
fert fila in d Si fegmentis , quz licet per aliquot 
menfes ficcata fuerint , gummi iftud tamén exfudant, 
fique in diffedione hoc non amplius obfervetur , cor- 
upta habentur, unde & fortiter conpingenda fant 
in fafciculos parvos , cum Charta Javanica vel lin- 
teo obvölyenda , atque in frigido loco adférvanda. 
Javani, Baleyenfes, & Malaienfes magna promit- 
tunt miracula inftituere cum hoc ligno in vulnerum 
curatione , potiffimum vero ab ipforum uxoribus ad- 
hibetur, quz ex hoc cortice aque incocto cum Mad, 
ja Kling, & Madja Kaan, fructus Gilingdaro , Gelam, 
& Bongafari potum preparant, quem propinant no- 
vis fponfis ad ementiendam virginitatem: "T'enerà 
folia uy edi poffunt inftar erter! Ulang Ulang, 
que Y Lacuce aliisque oleribus admifcentur ‘loco 
ES 
2 c ey ^ ` wf 
ZE IS corticem conterunt Baleyenfes in pultem te- 
Duem, quam cùm aqua vel cibis propinant & exhi- 
‘bent contra Diarrheam & Dyfenteriam, quum re- 
Trigeret & conftipet: Ejus cortex ac folid in catá- 
„plasma contrita. kterne adplicantür cunétis corporis 
ardoribus. v. ¿na p 
< In quibusdam teneris flagellis ternata fimul inveni - 
folia, quum bina alioguin folia fibi fint obpofita. Ob- 
fervavi quoque ftipitem matricem Ngoc dela- 
tam, atque in Javanica terra plaftatam quatuor ac 
+ quinque produxiffe funes , quorum quisque binos di- 
gitos craffus erat , rami vero Amboinenfi conmiffi 
terre multo graciliores excrefcebant , ac flores pro- 
"ducere recufabant. Sic ‘quoque intellexi y Bataviz 
aliquando ante fapremos jugipe judices miras motas 
faifle de hoc cortice que ones , feminam nempe 
alia exprobratam fuiffe, atque hinc in jus voca- 
tam ab illa, que ipfiinjuaxerat, per hujus corticis 
"potum defloratem virginitatem fponfo fuo. MEET: 
H L OM zë El BEE är | 
AMBOINSCH KRUYDBOER. 3t 
De wortelen verdelen bun in veele Vazelingen, wyd 
en 2yd onder de aarde lopende, en zomtyds boven dezel- 
ve met dikke draden als borftelen uytfteekende , zomtyds 
ook nieuwe planten voortbrengende, waar door ik giffe, 
dat bet een groote plaatze moet beflaan, en een «vonder- 
lyke vermenging maken in de Favaanfë Wilderniffe , 
daar bet van zelfs waft , want ook alle de takken , daar 
zy de aarde raken, flraks inwortelen , en een nieuwen 
Ram formeren. $ eos 
Naam. Jn’t Latyn Cortex confolidans „of veel meer 
Aequans, naar het Maleyt/cbe Caju Rapat, om dat de 
gebrokene /chor(Je zoo effen weer op malkander flaat en 
toerypt , als of ze niet gebroken was. 
„Plaats. In Amboina en alle de Ooftetfcbe Eylanden 
is bet onbekend, maar omtrent Anno 1675. zyn op myn 
verzoek myenige plantjes toegezonden door den Geen 
Heer Andreas Clyer,-der Medicynen Dottor.op Batavia 
refiderende , bet welk waren eenige afgebouwene ftukken 
van bet touw uyt de Favaanfe zolen ebaald , in een kas 
vol vette en graauwe Kley geplant , ber «ok tk in Am- 
boina uytgedeeld bebbe, daar bet weeldrig 'opquam , em 
nu met groote flruyken te zien is; men moet bet of op 
Parre Parren lyden, of by een wilde boom planten , daar 
bet oplope en zich uytbreyde, want een vrucht-boom loopt 
pericul, dat by door zyne ranken verwurgt werde, In de 
Javaânfe boffen groeyd bet overvloedig van zelfs , doch 
meefl landwaart, omtrent de Keyzerlyke Stad Mataram; 
wesbalven zyn gedaante ook de Favanen zelfs in de 
Strand- of Zee Jeden wonende , onbekend is. - Op Baly 
waft bet ook, hoewel weinig, daar dezelve Natie nog 
tans deze (hors meet pebruyten en eerft in Amboina 
Zyn tegte gedaante bebben gezien. t 
Gebrüyk. De fcbor/Je alleen van dit gewas is in ge- 
bruyk , bet zy in't bezonder ,°t zy met bet bout' befwaart, 
want ze laat baar moeyelyk affchillen , en niet als met 
een gedeelte van 't bout daar aan vaft blyvende. De 
buytenfle ruygte werd eerft afgefchrapt , bet touw in 
kleene flukken gekapt van 11 voet lang, zo kan mén de 
Jcbor[fe te beter afnemen; die men dan aan een lugtige 
plaatze droogd, zoo werd de feboongemaakte "e y - 
ker dan Caneel. Met of zonder bet bout gedroogd, wil 
bet in geen beflotene plaatzen bewaard worden, «vant bet 
aldaar licht vermolfemd, maar als gezegt, aan een open 
en luchtige plaats, en daar bet koel is, doch in "t ges 
neraal is bet niet durabel, ‘als boven de 2 jaren miet 
goed blyvende. De /maak is gantfeb niet feberp of fpe- 
ceryacbtig , maar fmets , en zoetachtig ; in de mond 
geknouwd is ze taay, en gelykt gekaauwde draden. Aan 
de afgekapte ftukken ‚al bebbenze eenige maanden te dro- 
gen gelegen, ziet men nog al bet voornoemde gom uyt- 
Jweten , en als men 't zelve niet meer ziet in "t doorfny- 
den, acht men bet voor verdorven , dies men bet vaft 
t'zamen moet binden in kleene bondeltjes, met een ftuk 
Favaans papier of linnen omtwinden , en dan in een koele 
plaats verwaren. 
De Javanen, Balyers, en Maleyers , beloven grocte 
miraculen met dit bout te doen, in bet genezen vin won 
den, doch men ziet bet meeft bare Vrouwen pebrus&en s 
die uyt mé Da in water gekookt met Madja Kling 
en Madja Kaan, dé vruchten van Gilingdaro, Gelam, 
en Bongazari een drank maken, welke zy geven te drin- 
ken aan nieuw getrouwde, als wy bun maapdom beb- 
ben verlooren. ` De jonge bladeren kan men raauw eten, 
en als ander Ulan, 'Ulang. Item onder falade en an- 
dere warmoes in plaats van fuuring. N 
Zyn feborffe wryven de Baliers tot een dun papje, 
dat zy met water of andere koft ingeven tegen buyk- en 
bloedloop , Zynde verkoelende en ftoppende. - Scbor [Je en 
bladeren tot een pap gewreven, werden van buten op- 
: gefmeerd in allerbande verbittingen des lyfs. 
Aan - ige jonge ranken beb ik 4 en 4 bladeren 
by malkander gevonden, daar anders 2 ftaan. Ook-beb 
ik gemerkt, dat de moeder[lok my van Fava toegezon- 
den, en in Sravaanfe darde gezet, met 4 en 5 touwen 
opfchoot, ieder 2 vinger dik, maar de takken in Am- 
boinfe aarde geplant, quamen veel magerder op „en «vil- 
“den geen bloemen dragen. Zo beb tk ook verftaan , dat 
óp Batavia zomtyds voor de Raad van Fuftitie of Sche 
pens , klugtige proce[fen over deze fe ls gemoveers 
werden, namentlyk dat de eere Vi quanswys gein- 
“jurieerd een andere voor *t recht roept, die baar nage- 
geven badde , dat ze door den drank van deze fchorffe 
een geconterfyte maagdom baren Bruydegom toegebrage 
