OR = e EE 
ees = u 
-— 
^ 
VII Bock. XXIII. Hooff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 43 
Multa gerit flagella intricata ac folia, quorum il- 
la in plurimos articulos funt divifa, uti vulgare Si- 
rium ‚ac quivis unicum fuftinec folium, huicque ob- 
pofite fibrille quadam , radicales quafi; Folia cum 
lis Siri Andjing conveniunt, fed glabriora fünt, & 
firmiora, tres pollices longa, binos ac binos cum di- 
midio lata, per longitudinem ftriata , tribus majoribus, 
ac binis minoribus nervis donata, intenfe viridia, & 
crafliuscula: in vetuftioribus foliis petiolus fubtus in- 
plantatur, uti in Umbilico Veneris, in teneris vero 
prope oras inmittitur. 
Fructus duplicem gerunt formam, primo enim funt 
caudz tenues, culum craffz , binosque digiti arti- 
,culos longe, dein craffe funt, breves, & incurve, 
uti fupra de priore notatum eft, per maturitatem 
rubrz, molles , carnemque habent fatuam , ejus vero 
granula, uti in Pipere longo, amara funt. An fenfim 
in funem excrefcat, me latet, quum femel unicum 
modo obfervaverim fruticem inter difficiles fcopu- 
los crefcentem, nullis ipfi adftantibus arboribus , qui 
dein per inundationem quoque raptus fuit : Puro 
autem gracilem tantum fuiffe prioris fpeciem , quarti 
poftea modo detexi. 
Nomen, Omnes has fpecies ad unum redigo nomen 
Latinum Pbarmacum nempe magnum, Ternatice Sou- 
lamu, quum inde prima ac poriffima origo & notitia 
hujus plante, ad diftinétionem vero aliarum Soulamu 
fpecierum , quas fupra libro fecundo defcripfimus, 
hanc vocabimus Soulamu Tali feu Pbarmacum magnum 
funis, alii autem hanc Ternatice vocant Gumi Mo- 
madi, h. e. funis amarus , ac fic Malaice Tali Payt 
& Siri Payt , apud Amboinenfes nullum fingulare ob- 
tinuit nomen, 
Locus. Ternata atque Molucce infule tam má: 
gne quam parve ejus funt Patria, optima vero re- 
peritur in faxofis fcopulofisque promontoriis, tam in 
filvis quam circa litora: preferuntque illam, que in 
parvis crefcit infulis, in quibus prerupti & horrendi 
obcurrunt montes , quoque fint faxofiores, eo melior 
cenfetur hec planta. In Amboina raro repetitúr, 
que tamen eque preftans eft, quaní Ternaténfis, 
praefertim que crefcit circa ficcum promontorium 
Cicle, quod extremum eft cornu parve Ceram& , uti 
& in faxofis montibus parv Hatuahe. Satis copiofe 
in Manipa quoque obcurrit circa ejus {copulofain o- 
ram Orientalem Sela dictam, uti & pauca copia in 
Nuffanives ora, fed potiffimum ibi excidicur ob in- 
colarum inperitiam, i 
Ujus. In re Medica hee planta magrium habet u- 
fum, ac prefertim bing ejus priores fpecies,primo enim 
ipfatum cortices conducunt variolarum refiduis, Cor- 
mentos diétis, qui nodi funt tophacei circa articulos 
herentes, quales in Lue -Venerea obfervantur ; hunc 
in finem hos cortices aque incoquunt cum alio fune , 
Ternatenfibus Gumi Sufu dicto , quod decoctum fil- 
trant , quum cortices hi quam maxime fragiles & are- 
nofi fint, hoc decoctum matutino tempore calide & 
jejune propinatur , fpumaque, que inter decoftionem 
fupernatat, nodi ifti eluuntur. 
Gumi Sufu eft Solulus funicularis feu Sólulo Tali, 
qui funis eft folia gerens Soluli, fed minora & an- 
guftiora, fere inftar illorum Turii, corticem gerens 
glabrum , faporis & odoris dulcis, quum excidatur. 
Quum lignum ac cortex Soulamu in minores fcinda- 
tur partes, ac coquatur & propinetur, conducit il- 
lis, qui colorem habent flavum.tetrumque , feu Ca- 
cochymici funt. 
Tertio quoque curat abdominis tormina, uti & fe- ` 
brim quartanam ; decoctum hoc itidem propinatur 
contra Pangaraffam & Malumis, h. e. Nephritidem ; 
& Gonorrheam tam virorum quam mulierüm , atque 
cum radice Pule decoctum propinatur cum fucceffu 
contra Pleuritidem & Colicam : Quum iftos Cormen- 
tos curare velimus , inter coctionem Bonga Labe ad- 
dendum eft, folummodo aque incoctum, vel quo- 
que Limo Swangi additur, quod pueris exhibetur je- 
juno ftomacho vermibus laborantibus , uti & adultis 
Cacochymicis , & létericis , per penetrantem enim 
ejus amaritiem omnes aperit ac refolvit vifcerum ob- , 
ones, 
Tom. Y. Quum 
Het flaat met veele ranken en bladeren door malkandér 
verwerd, de ranken in veele leden verdeeld, gelyk een 
gemeene Siri. Aan ieder lid ftond een blad „en tegen over 
zommige vezelingen, gelyk worteltjes. De bladeren was 
ren als die Lan Siri Andjing, doch gladder en ftyver 5 
3 duymen lang, 2 en 2; breed, in de lengte geftreept s 
met 3 groote en 2 mindere zenuwen. boog groen „en dik- 
achtig. Aan de oude bladeren werd de jteel van onde- 
ren ingelaten , gelyk aan bet Navelkruyd, maar aan de 
jonge “haat by digt by dé kanten. 
De vruchten zyn van teweederley gedáante , te weten 
de eerfte zyn dunne fleerten , een Rroobelm dik, en 2 
leden van een vinger lang. De oudere zyn dik , kort ‚en 
krom, gelyk bier boven ‘Haat, in de rypheid mede rood, 
week , bet vleefch laf van fmaak „maar de korli ; die daar 
in fléken, gelyk in de lange peper, zyn bitter. Of bet 
metter tyd een touw word, kan ik niet zeggen, dewyl 
ik maar een fbruyk gezien beb, tuffchen moeyelyke klip- 
pen [laande, zonder boomen omtrent , namaals ook door 
éen inundatie weg gefpoeld. Maarik kan wel bezeffen , 
dat het anders niet i$ geweeft , dan een magere zoorte van 
'"t voorgaande, bet welk ik na dien tyd eerft beb leeren 
Rennen. 
Naam. Ik breng alle deze zoorte onder een naam, te 
weten in °t Latyn Pharmacum magnum, in 't Terna- 
taans Soulamu , dewyl van dezelve wel de eerfte en 
meefte kenniffe van dit gewas komt ‚doch tot onderfcbeyd 
van de andere Soulamu ‚die wy boven in ’t 2 Boek be- 
Schreven bebben, zal men dit Soulamu Tali noemen, of 
Pharmacum magnum funis, doch anderen noemen bet 
in 't Ternataans Gumi Momadi, dat is bittere touw; 
en zoo in °t Maleyts Tali Payt en Siri Payt; By ae 
Amboinezen beeft bet geen bezondere naam. 
, Plaats. Ternaten en de Moluccos zjn zyn regte Va- 
derland , zoo wel op groote als kleene Eylanden, doch 
bet befte vald op klippige Capen of uytboeken , zoo wel in 
"t bofch , als ontrent de ftrand. Zy verkiezen bet geene 
op kleine Eylanden vald , die een fcberp en akelig gebergte 
hebben, en boe fteniger de plaats is, boe beter men bet 
boud. In Amboina bebben wy bet weinig, doch zo goed 
als bet Ternataanze , inzonderbeid bet geene men vind 
omtrent den drooge ryshoek op Ciel; zynde de uyterfte ` 
Jnuyt van kleen Ceram, en op "t klıppige Pio te van 
kleen Hatuaba. Men heeft ook redelyk veel op Manipa, 
omtrent deffelfs klippige Ocft-boek Sela , als mede een 
weinig op den boek van Nuffanive doch werd meeft 
aldaar uytgekapt, door onkunde van den Inlander, 
Gebruyk. In de Medieynen beeft dit gewas een groot 
ebruyk , te weten in de twee eerfte zoorten: want voor 
eerft diend de fcbor[Je tegens bet overblyfzel van de Ame 
boinjcbe pokken, die men Cormentos noemd , dewelkè zyn 
Nodi Tophacei ofte barde hobbelen, die baar omtrent de 
gewrigte zetten, even eens als men in de Lue Venerea 
zet; tot dien einde kokenze dezelve in water met nog een 
touw, in t Ternataans Gumi Sufi genaamt, bet welk 
zy doorkleynzen „om dat de fcbo?/Je eer bryzelig en zan- 
dig is; dit. water word 's morgens. warm en nucbteren 
gedronken, en met bet fchüym ,'t welk in't koken opkomt, 
walen zy de bobbelen. er 
umi Sufu is de Solulus funicularis , of Solulo Tali, 
een touw met bladeren als Solulo , doch kleender en fmal- 
der, fcbier als Turi, met een evene fcbor/Je , zoet van 
[maak en reuk in "t kappen. Als men dit bout en fchor(Je 
van Soulamu kleen /nyd, en aldus kookt en drinkt . belpt 
bet die geene, die een lelyke geele coleur , en ongezond lig- 
Ten derden geeft bet ook bet krimpen in de buyk: 
als mede de derdendaagze koortze ; de voor/z. drank drinkt 
men ook tegens bet Pangaraffa en Malumis, dat is te- 
„gen bet graveel en Gonorrheam tam virorum quam 
mulierum, met de wortel van Pule gekookt en gedron- 
ken is goed voor bet pleuris en colyk. Als men de voor- 
noemde Cormentos genezen wil, moet men in 't koken de 
Bonga Labe daar by doen, Alleen in water gekookt , of 
een balve Lemon Swangi daar by gedaan, geeft men de 
kinderen ’s ogtens te drinken „die vol wormen zyn, als mede 
onde luyden ‚die een geele en ongedane coleur bebben, en 
met de geelzucht beladen zyn, want met zyn doordringen- 
de bitterbeid , opend bet alle verftoppingen des inge- 
wants. 
F 2 Dewyt 
