VII Boek. XXV Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
In multos dividitur bic funis; brevesque laterales 
ramulos , uti cuncta Siria, qui viro non fuant ftriati 
fed rotundi , hisce folia infident , in quovis nempe 
geniculo unicum, atque huic obponuntur breves ra- 
ducule more Siriorum. 
E folia oblonga funt, quatuor & quinque polli- 
ces longa, ultra binos digitos lata, in acutum api- 
cem exeuntia , que cuspidem hafte referunt , fed infe- 
rius ampla funt , vel quz Amboinenfes comparant 
cum [fpecie quadam latarum Sardarum:  fuperne 
vero hzc folia ex nigro virent, inferne ex cinereo 
viridia, ac quinque nervis donata funt, quorum tres 
majores acute protuberant , atque ad fummum excur- 
yunt,bini extremi feu laterales breviores fünt ac tes 
nuiores, atque ipforum interftitia tenuiffimis venulis 
transverfalibus pertexta funt, firma, ficca, faporis & 
odoris aeris, uti in cunctis Siriis, 
Fructus fant caude longe ac tenues inftar junio- 
ris Siriboz , ultra quatuor pollices longe, culmum 
craffe, & flaccide, primo virides dein flava , acres, 
inftar reliquorum Siriorum , fed efui inepte, unde 
inutiliter decidunt, Quum in umbrofis crefcit locis, 
ejus folia multo funt majora & latiora, fructusque 
craffiores , qui tamen una eademque eft fpecies. Quum. 
fructus penitus fint maturi, parum dehifcunt , ac 
granulofi funt. In ventofis crefcit collibus, cam in 
litore, quam ipfi vicinis montibus, potiffimum vero 
in incultis infulis , ubi fupra rupes prorepit , & al- 
tifimas etiam adfcendit arbores, quarum corticibus 
fefe infigic per radiculas e geniculis provenientes. 
Nomen. Latine Sirium arboréfcens tertium ; & Mas 
cropiper filveftre. Malaice Siri Utan, nomine nimis ge- 
nerali, magis autem proprie dicitur Tsjabe Utan, h. 
e. Piper longum filveftre; item Siri Utan Babau, h. e. 
odoratum filveftre S;rium , ob corticis odorem mofcha- 
tum. Amboinice Ammelaun tallan laun maun, h. e. 
Sirium filveftre anguftifolium. Alii Amboinenfes illud 
vocant Ammelaun Maäke. In Loehaea vocatur Camu 
Maite , juxta quandam Sardarum latarum fpeciem; 
Amboinenfibus Madke dictam ; & in Loehcea Maáte. 
Locus. COME in Amboinenfium infulis crefcit j 
prefertim in: Ámboinenti: finu prope Batu Luban & 
Ayer Guro Guro, item in cunctis parvis fcopulofis: 
que infulis, ipfarumque tractibus aquofis inter hanc 
Provinciam & Javam fitis, ac porro in toto Archis: 
pelago di St, Lazaro. : 
Ujus.. Ejus; folia ac fructus nullum peculiarem 
probent ufüm , craffi vero hujus plante funes ali- 
ando .trans mare navigantibus, ufui funt , quum in. 
incultas adpellant infulas , ac fiti laborent, hi enim 
diffe&ti copiofam emittunt aquam , que alius. defectu 
jotabilis eft; contra ejus cortex magno in üfu eft 
apud Malaienfes, Javanos, & Baleyenfes, qui vero 
hisce Amboinenfibus ignotus eft. — Kee 
Hic autem cum aqua contufus & filtratus infervit 
ad veftimenta in hac aqua eluenda, que gratum ip- 
fis conciliat odorem, qui incolis placet, noftra au- 
tem nationi nimis gravis oft Veftimenta quoque 
fuffimigio' melius inpregnari poffunt , quum prius huie 
aque Geet inmerfa, iterum: ficcata, ac dein cum 
Dupa odorata adfperfa. Fragilis hic cortex a cute 
externa arcendus eft, nec folus in ore mafticandus, 
quum pruritum excitet. Bangayenfes hoc fune utun- 
tur, uti Ternatenfes fuo Soulamu, in frufta contcif- 
fo; & aque incottus propinatur i€cricis, pulticula 
itidem ex hoc. conficitur febricitantibus , inquiecis 
pueris, & fenibus condücens, qui gravi oris halitui 
obnoxii funt: Hunc in finem adhibetur Pulafarii , veri 
Sari, & Sandali, ana una pars, corticis hujus filve- 
ftris Sirii , Anifi , Putsjock , & Benjoin ana fesqui pars, 
que fimul conteruntur in pulticulam , qua corpus obli- 
nitur. 
mento fervari poteft, non autem in ciftis, mofchatus 
enim ifte odor in ficcato cortice fenfim magis pene- 
trantior eft. Siquis lancinationes vel dolores artuum 
fee fpasmodicos quafi ex frigore ortos, tum 
ic cortex mafticatur, vel quod melius eft, fupra 
porphyritim conteritur cum pauxillo Zingiberis , Ca- 
ryophyllorum , ac Nucum Mofchatarum in pulticulam, 
quz artibus inlinitur, unde titillatio perfentitur, ac 
fimul dolor extrahitur , fic quoque recentia folia cum 
aqua contrita & fronti inlinica Cephalalgiam ms 
uu 
Totus funis cum adherente ipfi cortice in pavi- 
47 
Het verdeeld zich in veele korte zyde takken , gelyk alle 
Siris, niet geftreept , maar rond, daar aan de bladeren 
aan, aan teder lid een, en tegen over korte worteltjes, 
na gewoonte van Siris, 
De bladeren zyn lankwerpig , 4. en 5. duymen lang 
ruym 3 vingers breed, met een fcberpe fpits, gelykende 
bet yzer van een piek , doch agter breed ; of gelyk onze Am- 
boinezen willen, na een zeker flag van breede Sardynen. 
Boven zyn ze fwart-groen, van onderen graauw groen 
en aldaar met 5 zenuwen , waar van de 3 groot/te Scherp 
wytbuylen, en tot aan ’t eynde gaan; de 2 uyter[le zyn 
korter en dunner , de fpatie daar tuffchen met fubtiele 
dwers-adertjes uytgevuld, (tf, droog , van een fcberpe 
Siri-achtigen fmaak en reuk. 
De vruchten zyn lange dunne fleerten, als jonge Siria 
boa, ruym 4 duymen lang, een ftroobalm dik, flap, ecrft 
groen ‚daar na geel , [cberp, Siri-acbtig oan fmaak , doch 
ondeugend tot bet eten, vallen dierbalven voor niet met 
al af. Als bet aan lomberachtige plaatzen ftaat., zoo wera 
den de bladeren veel grooter en breder , de vruchten dikker, 
bet welk men egter voor geen bexondere zoorte moet bou- 
den. Als de vruchten gebeel ryp zyn, zoo fplytenze wat 
van malkander , en werden korlig. Het waft op luchtige 
beuvelen, zoo wel op ftrand, als op de naafle bergen, 
doch liefft op onbewoonde Eylanden, daar bet over de 
klippen loopt, en de boog fte boomen beklimt, in welker 
; Jtbor[Je bet zig over al vajt maakt met de worteltjes , die 
by ieder knie fiaan: 
Naam; Jn ’t Latyn Sirium arborefcens tertium ; en 
Macro Piper fylveftre. Maleyts Siri Utan , meteen al te 
erum naam, eygentlyker lsjabe Utan; dat is wilde 
ange Peper. Item Siri Utan Babau, dat is welriekende 
wilde Siri, wegens den muscus-reuk in de Jcbor(Je. Am- 
boinfch Ammelaun Tallan laun maun, dat is /malbladig 
wilde Siri. Andere Amboinezen noemen bet Ammelaun 
Mäake. Op Loeboe Camu Mäate, na een zeker breed- 
flag Sardynen. In't Amboinfch Maüke , en op Loeboe 
Maáte genaamt. 
Plaats. Het «vafcbt overal in de Amboin/cbe Eylanden, 
inzonderbeid in den Amboinfcben Inbam by. Bata Liban 
en Ayer Guro Guro. Item op-alleikleene en klippige Eye 
landen, in't Vaar-water, die men tu[Jcben. bieren: Fava: 
ontmoet ,envoorts in de gebeele: Arcbipelagus. de St: La. 
zaro. 
Gebruyk.. De bladeren en vruchten werden zonderlyk 
niet gebrukt ; doch de dikke touswen komen dé Zee-varende 
zomtyds te pas, als zy op onbewoonde Eylanden komen, 
en dorft lyden, want dezelve doorgekapt „gevén veel wa- 
ter uyt , dat men ter nood drinken kan; daarentegen de 
Jcbor[fe is in groot gebruyk by de Maleyers, Javanen, 
en Baliers, maar onze Amboinezen onbekend. 
Dezelve in 't water gekneufl en doorzegen, diend om 
de kleederen in dat water te waffen, op dat ze een goe- 
den retik bekomen , by de Inlanders aangenaam ‚doch voor 
onze Natie wat fwaars Ook-nemen alle klederen de Dupa 
beter aan, air zy te voren-in dat water gedompeld zyn ; 
weder uyigedroogd , et dan met de Dupa berookt werden. 
Men moet de bryzelige foborfJe niet op de buyd laten ko- 
men, noch in de mond alleen kauwen, dewyl ze jeuken 
veroorzaakt. De Bangayers gebruyken dit touw gelyk de 
Ternatanen baar Soulamu, in flukken gefneden, in wai 
ter gekookt, en gedronken, voor geelzuchtige menfcben ; 
men maakt "er een papje van voor koortfige en onru[lige 
kinders , ook oude luyden, die een quaden reuk bebben : 
Daar toe neemt men Pulafari ‚regte Sari ‚en Sandel-bout, 
ieder een deel, febor(Je van deze wilde Siri, Anys , Puts- 
jock en Benjoin, ieder 11 deel, wryft "t al te zamen tot 
een papje, en Jmeerd bet lyf daar meede. 
_ Het gebeele touw kan men met fcbor[fe en al bewaren 
gen zolder , maar niet in kiften , want den muscus-reuk 
komt boe langer boe flerker aan de gedroogde fcbor/Je. 
Als iemand groote fleekten en pyn in de leden gevoeld, 
als een kramp, door koude veroorzaakt , zoo knouwd , of 
welk beter is, wryft men de fchor(Je op een fteen, 
met wat Gember, Nagelen, en Note-mufchaten tot een 
pje , bet welk men op de leden fmeerd , waar van een 
kleen tintelen komt, maar met een de pyn uyttrekt. De 
verfche bladeren met wat water gevreven , en op bet 
woorbooft ge/meert, trekken de booftpyn uyt. ~ 
Als 
