56 HERBARII AMBOINENSIS Liber VII. cap. XXX, 
CAPUT TRIGESIMUM. 
Flos Coeruleus. Bonga Biru. 
Onga Bien funis eft, eandem habens craffitiem , 
B quam precedens Bonga Manoor , fed longiora e- 
mittit flagella, quibus mediocres adfcendit arbo- 
res, queque ramis fefe adeo firmiter inplantant , 
ut in corticibus ipfarum fulcos relinquant. Mox au: 
tem. ab ortu hic funis fefe in plures dividit ramos, 
atque hi iterum in tenues ac virides rachides , quibus 
quatuor vel fex infident folia, directe fibi obpofita, 
inpari uno. extremo. z 1.4 a 
Folia hec optime conveniunt cum illis Lathyridis 
Japanenfis , ea illis Corallarie parvifolie, pol- 
licis articulum longa, unumque lata , fuperne rotun- 
da, flaccida, viridia, ac parum rugofa , feu. pilofa, 
inferne glauca. 
Rachides , quibus infident , digitum longe funt, 
fatisque ample diftant, nihilominus tamen hic frutex 
frondem gerit denfam. Ex alis foliofarum rachidum 
alter provenit petiolus „ in fummo incurvum gerens 
geniculum ,atque ex hoc flos excrefcitfolitarius, cam- 
pane formam habens, fed inzquales in oras fefe ex- 
plicans „ab una enim parte deorfum dependet ; & quafi 
apertus eft, ubi & interne bina alia. minora confpi- 
ciuntur petala, que complicata fünt , ac fimul album 
obtegunt capitulum, fub qua alba quzdam latitant 
ftaminula ; Ípfius color eft intenfe coeruleus inftar 
Indigo, ad oras violaceus, floris vero fundus pallide 
flavefcit , ac parumper ftriatus eft y uti in Viola tri- 
colore.. Tubus autem floris viridi infidet ae barbato 
calici, atque hic inter-bina alia barbata- foliola. «i 
-..Fru&tus funt filique tenues &. anguíte, ultra. digi- 
tum longe ,.ac.vix.dimidium late, in quibus. decem 
vel duodecim locantur tenuia officula nigricantia , in- 
curvisque lineolis notata , paulo minora fabis Sinenfi- 
bus, ac tenuiora & glabriora.. Hujus plante fapor 
dulcis eft up in Trifoliis. 
Flores per totum annum in hoc obfervantur fruti- 
ce ‚qui magnum hortis praebent ornamentum ‚non aù- 
tem aliis adponendus eft arbufculis ,. quum ipfarum 
ramulis nimium fefe inplicet, ipfosque tandem fuffo- 
cet, fed in feparato horti angulo deponendus eft , vel 
fupra afferculos ducendus. 
Nomen Latine Flos Ceraleus. Malaice Bonga Biru, 
alia quoqüe 'adpropriata” gerit nomina fed minis in- 
condita, uti Malaice Bonga Calente. Ternatice Saja 
Cotele , & ‘Bokyma Cotele „A, €” Flos Clitoridis' feu“ Cli- 
toris Brincipiffe , atque hinc Portugalis dicitur’ Fula 
Criqua. Malaienfes enim Calente vocant, & Terna- 
renfes Cotele eam partem in concha feminea, que 
apud Muhammedanos circumcifioni feminarum dica- 
ta eft, nempe Nymphas utrasque, & Clitoridem, quam- 
vis eo nomine etiam indigitent carunculas in, hiante 
concha confpicuas , quas hic. flos magis refert. Qui- 
dam-porro Malaienfes hunc quoque vocant Bonga 
-Talian,& Bonga Nafi, quum coétam Oryzam hoc 
aa tingant, atque binc. Portugallice vocatur. Fula 
arróz. SOR ra d 
- "Locus. Non copiofe crefcit in Amboina; fed. fre- 
quentior eft in Java; inque hortis colirur,atque fù- 
pe las ducitur, ob ejus umbram, licee quoque 
hunc obfervaverim in Hitoeá fponte crefeéntem in- 
yd BER er argillofó ac faxofo Solo. - + 
us, Hirci & oves amant hecce depäfcere folia 
funt enim dulcia , ac ficca" d nente qualitatis 
uti Trifolit folia. Flores eum Calappi Iymphä coqui 
poflunt ac edi, olus enim prabent malle ac tene- 
rum. „Hi antem potifimim adhibentur ad ‚codtam 
‚Oryzam cerüleo tingendam colore, in Indorum.e- 
-nim .conviviis ‚elegantia'Genferur, quum cocta Oryza 
tribus quatuorve- variis. coloribus diftinéta menfis iv- 
ponatur. lidem hi flores aceto & aque infufi , vel 
cum his contriti tinéturam exhibent, qua alba ica 
ceruleo inpregnantur colore, fed qui non admodum 
durabilis eft vel perfiftit. e 
Licet hujus plante flores campanam referant cœ- 
ruleam, maxime tamen differunt a Campana coerulea 
in Europzorum herbariis prefertim a Dodoneo libr, a 
cap. 7. defcripta , uti &a Granunbile , feu Bel ,& Grano 
Indico 
XXX. HOOFDSTUK. 
De blaauwe Chtoris-bloem. | 
Onga Biru is een touw van dezelfde dikte als de 
B voorgaande Bonga Manoor 4 doch langer van rans 
ken, met dewelke; bet middelbaare boomen, oploopt, 
en om derzelver takken zoo vaft flingerd y: dot bet ook 
kepen in de fchors maakt. Strax. van Zyn:oorfpronk ver. 
deeld bet zich in veele takken, en dezelve wederon in 
dunne en groene ryskens , daar aam 4 of 6 bladeren 
Jlaan , regt tegen malkander , met een voor uyt alleen, i` 
De bladeren gelyken beft die van. de Fapanfe. Aarda- 
kers, of van den boom Corallaria parvitolia,»ecn lid 
wan een duym lang , en een breed , voren rond, flap sbo- 
ven gras-groen , en wat ruyg-baayrig-, onder blaauw 
TOEn. > i DR 
: De ribbekens of ryskens , daaraan zy flaan, zyn een 
vinger lang , en die [taan «vut wyd van malkander ‚niet 
te min is de gebeele ftruyk digt van loof. Uyt den jelioot 
der blad-dragende fteelen:komt een andér fleeltje voort, 
op zyn top een krom knietje bebbendes daar aan waft een 
enkelde bloem, in gedaante van een klok - doch ongelyk 
van randen, want aan de eene. xyde is zy neergelaten.en 
als geopend , alwaar men van binnen*2 andere blaadjes 
ziet, die t zamen gebogen flaan , en bedekken: een wit 
beuvelken , waarsonder eenige. witte draadjes: fcbuylen. 
De coteur is boog-blaauw., igelyk Indigo, aande, kanten 
ook violet, maar de grond van de bloem is licbt-geel , en 
wat geftreept , gelyk ‘dan de Viola tricolor. De ‘hals 
van dit kloxken Baar in sen groen gebaard: kelkje, en ^t 
zelve tullcben 2 anderevensgebaarde-blaadjes. ` f 
De vruchten zyn dunne en fmalle bouwen , ruym een 
vinger lang , en-fchaars een-balve: breed, daar into a 
I2 dunne boontjes leggen, fwartachtig:, met enige krom» 
me linien geteykend „wat kleender dan Sineeze boontjes, 
dunner en gladder.~De finagk in. de plante is zoet, gelyk 
in de klaveren e AE x 
De bloemen vind men 't geheele har door aan den ftok, 
gevende een grooten cieraat aan de Late, doch: men 
moet bet niet by andere boompjes zetten, om dat bet des- 
zelfs takken te zeer. omflingerd en eyndelyk vertourgt , 
maar bem een byzondere boek in den tbuyn laten, of op 
latten leyden, f 
Naam, In ’t Latyn Flos Oæruleus.; Maleyts Bonga 
Biru, doch by beeft eygentlyk nog andere namen, die 
wat ongefchikt zyn: als in "t Maleyts Bonga Calente, 
"Ternataans Sch Corete, en Bokyma Cotele, daf is flos 
Clitoridis of Clitoris Principiffe ; en daarom by de Por- 
tugezen Fula Criqua. Want de Maleyers noemen Ca- 
lente, en de Ternatarien Cotele, dat deel van de Vrou- — 
welke febulp , bet welk by de Mubammedanen in de 
Vrouwen befneden wert , te-weeten byde de Nympben en 
de Kittelaar „ /choon: door dit. woord ooksbetekent werden 
de kreuken zig vertoonende in de geopende fchulp , „welke 
deeze bloem-meêr verbeeldt. ` Sommige Male yers noemenze ` 
Bonga Tallan , en Bonga’ Nafii, om dat: men: de gekookte 
ee meede verwd”, en-zoo in "t Portugeejch Fula 
amos... y SEN ES Me Xm 191 ius 
Plaats. Het waft niet veel in Amboina, maar meer 
op Fava, men voed bet in de thuynen en op luyfels , die 
men wegens fchaduwe maakt, boewel ik bet op Hitoe in 
de velden ook gezien bebbe van zelfs waffen , onder bet 
gras , op een barde kleyacbtige grond, it enin condi 
„Gebruyk. De Bokken en Schapen eeten. deze bladeren 
gem, want zy zyn zoet, boewel droog getemperd, in 
D cdanigbeid eek Maveren, E tas GE 
-Calappus koken en.eeten., doch zy geven een week 
.en mals zoet. moes, De werden meejb gebru | 
om de gekookte rys blaauw te verwen ‚want by deh dia” 
men op bare maaltyden werd bet voor een fraayigbeid 
gehouden. den gekookte rys van 3 of 4 coleuren op te 
zeiten. Dezelfde bloemen met azyn en water gewreven 
geven een tinttuur , om bet witte linnen blaauw te ver- 
wen, doch ze is niet beftendig. 
En! 
X 
Hoewel de bloem van dit gewas mede een blaauw 
kelxken gelykt,*z00 verfchild ze nochtans merkelyk van ` 
de Campana Coerulea, in de Europifcbe Kruydboeken» 
met namen by Dodonzus libr. 3. cap. 7. petes; 
Wei 
