5 HERBARII AMBOINENSIS Liber VII. cap. XXXI. 
fuperior ipforum pars, quz interna proprie eft, ex- 
terna fit, contrario modo quam in Crifta Pavonis, 
ux internam femper foliorum partem abfcondit, 
hzc omnia in teneris obtinent foliis $ Solique bene 
expofitis, vetufta enim nec Soli obpofita non tam 
recife hunc obfervant ordinem: Folia mafticata pri- 
mo faporem prebent amaricantem , mox autem dul- 
cefcentem, ac dein proxime ad Glycyrrbizam adce- 
dentem. 1 
Flores peculiari ac crafío ex petiolo feu racemo 
excrefcunt , qui in fuprema parte inftar hami adun- 
cus eft, plurimaque gerit coadunata & acuta capitula, 
quz in elegantes fefe explicant flores, illis Lentis fi- 
miles, pallide cceruleos, ac parum purpurafcentes. 
Plurima horum florum pars decidit , qui veftigia que- 
dam verrucofa relinquunt. Perfiftentes breves pro- 
ferunt craffasque filiquas , vix minimum. digitum lon- 
gas & craflas, retroflexas quoque, & inftar hami a- 
duncas , quumque mature fint gilvi coloris, & ad 
unam dehifcunt partem , ubi officula exhibent rubra, 
eleganti & vivaci rubedine fplendentia. Officula hzc 
magnitudinem habent. Viciarum , feu paulo majora 
funt, ex rotundo acuminata inftar ovulorum, in a- 
cuto apice hilo nigro notata, & excavata, ubi venu- 
la locatur, per quam filique junguntur , reliqua offi- 
culorum pars eleganter rubet ac fplendet inftar poli- 
torum Coralliorum , glabra eft , & lapidea. Quum 
hzc officula nimis cito decerpantur, vel recenter de- 
cerpta in obclufo deponantur loco, fenfim penitus 
nigrefcunt, vel ex fufco colore fordent. 
ujus radix longiffima eft ac tenuis , longe fub 
terra prorepens, non autem tam dulcem gerit fapo- 
rem quam folia. 
Notandum porro eft , fupra memoratam Solifequam 
proprietatem turbari , quum tempus fit pluviofum , 
quod. plerumque obtinet in omnibus talibus plantis, 
uz pinnata gerunt folia; idem quoque obtinet, uti 
dicum fuit, ‘nimis‘ fub aliarum arborum ùm- 
bra locentur, vel talibus inponantur ramis, qui a So- 
lis radiis non tanguntur. ~ 
Nomen. Latine Abrus frutex , & fimpliciter Abrus , 
five Abrus Alpini , ad diftinctionem arboris Abrus di- 
Ge, que Corallaria eft fupra libro quinto defcripta. 
A Guo vocatur Vicia Africana, aliis dicitur Phafeo- 
lus de Jemen, id eft Arabie felicis. Malaice Zaga, e- 
jusque officula Bidji Zaga. Aliis Condori feu Condorin 
parvum, veri enim Condori funt femina Corallarie 
parvifolie. Belgice Coraal-kruyd... Ternatice Ide Ide 
Malacco, h. e. oculi Sturnorum a forma officulorum. 
Amboinice Aylaru Pidjar, h. e. granula obturationi 
infervientia ad diftin&tionem Aylaru Pobon, quod eft: 
fupra memorata Corallaria. In Hitcea Aylalun „ Ban- 
da Caju Lale. Sina Tsjontsjo feu mei > feu uti 
Germani fcribunt ac Wei od „€. pupilla oculi, 
licet Sinenfium granula paulo fint minora. ` -= 
Abrus Greca eft vox, qua fignificatur Mollis, te- 
ner, quum ejus folia fint tenerrima ; Zaga origine Ara- 
bicum eft, Zaga enim denotat artem Aurifabrorum 
exercuit , unde Mello Zagati fal aurificum'h, e. Bo- 
rax, grana enim hzc Aurifabris in ufü funt, uti in- 
fra dicetur, ` : ; 
`“ Locus. In cunctis fere obcurrit aquofe Indie infu- 
lis; DEE eea in Amboina , ubique tamen quan- 
tum videtür, per homines plantatus ‚ac dein five per 
aves five per alium cafum inter alios frutices per 
officula propagatus. In aliis quoque Indiz Orientalis 
regionibus notus eftusque in Sinam auftralem. Pröfp. 
Alpinus hunc in Egypto obfervavit ac defcripfit. In 
noftras terras primum deductus eft ex Guinea. Ho- 
noriuy Bellus in Candia illum invenit, fed ibi primum 
adlatus eft ex x Africa. In Brafliz campis nunc quoque 
copiofe reperitur. "Oportet autem, ut folum ‚in quo 
crefcit, fit durum, argillofum, ac lapillis mixtum, in 
molli enim arena hzc officula din decumbunt , ante- 
quam progerminant, ^ ^ —  .^ 
Apud Clufium libr. 4. exotkeeap, 15. legitur , quem- 
nam inpenderit laborem, ut officula hzc ex Africa 
ipfi adlata progerminarent, atque quo modo com- 
pererit, horum quzdam poft trium annorum. decur- 
fum incorrupta penitus in terra decubuiffe, Obfervavi 
quoque poft annum a fationis tempore in terra argil- 
lofa fterilique modo progerminaflë, in argilla autem 
nigra pingui & faxofa multo precocius excrefcebant. 
* 
buyten komt, contrarie met de Crifta Pavonis , deweike 
altyd de binnenfte zyde verbergt , dit alles is te ver- 
ftaan aan de jonge bladeren , en die wel ter Sonne 
(taan: want de oude, en die niet veel Sonne uytflaan , 
onderbouden die order zoo precies niet. De fmaak van 
de geknouwde fchynt in "t eer(le wat bitterachtig , maar 
werd fbrax zoet, en ten laatften zeer eygentlyk bet zoet= 
bout verbeeldende. 
Het bloeyzel komt voort aan een bezondere dikke fleel 
of tros, aan zyn opperfte eynde krom „als een baak , digt 
bezet met fpitze knopen, waar uyt worden fchoone bloe- 
men, bet Linzeebloeyzel gelyk, ligt-blaauw , een weini 
na bet peerze trekkende. De meefte van deeze bloempjes 
vallen af, nalatende eenige wratten aan den feel. De 
andere brengen korte dikke bouwen voort, fcbaars een 
pink lang , en dik, cok agterwaards gebogen met een 
krom baakje voor aan, als zy ryp zyn ‚muys-graauw, 
herften aan de eene kant opem , en vertonen bare roode 
korls of zaden , met een levendige roodigheid blinkende, 
Deze korls:zyn in de groote van Vitzen,of wat grooter, 
uyt den ronden wat toegefpitft als een Eytje, aan bet 
Jpitze eynd een fwart plekje bebbende „en in het zelve een 
kuyltje, daar in een adertje flaat , met het welk xy aan 
de fchalen bangen, de reft van de koris is fcboon blin- 
kend-rood , als gepolyfte Coralen, even, en fleen-bard, 
Als men deeze korls te vroeg afbreekt „of de verfch af- 
gebrokene in een bedompte plaats verwaard , 200 were 
den ze met er tyd gebeel [wart , of leelyk bruyn. 
De wortel is zeer lang, en dun, verre onder de aar- 
de kruypende, zoo zoet niet als de bladeren. 
Het ftaat te merken , dat de bovenftaande Sonne-ey- 
genfcbap geturbeerd werd, als bet regen-achtig weer is, 
gelyk gemeenlyk gebeurd in alle zodanige planten , die 
gepaarde blaadjes bebben. Het zelve gefchied ook „als ge- 
zegt, als zy te veel onder de Jebaduwe van andere boomen 
flaan, of aan zodanige takken, die van de Son niet ge- 
raakt en worden. 
Naam. In ’t Latyn Abrus frutex , en alleen An 
brus, ofte Abrus Alpini, tot onderfcheyd van een Abrus 
Arbor, bet welk is de Corallaria ‚boven in "t 5de Boek 
befchreven. Clufius noemd ze Vicia Africana , andere 
Phafeolus de Jemen, dat is Arabie felicis. Maleyts 
Zaga , en de korls daar van Bidji Zaga. By andere Cons 
dori of Condorin, bet kleene, want de regte Condo- 
rins zyn zaden vande Corallaria parvifolia. Jn ’t Duitfch 
Coraal-kruyd. Ternataans Ide Ide Malacco , dat is 
Spreeuwen.ogen , van de gedaante des koris. Amboinfch 
Aylaru Pidjar, dat is Soldeer korls , tot. onderfcheyd 
van de Aylaru Pohon ‚bet welk is de voor/z. Corallarias 
Op Sige arem Bandanees ei von Sea? 
jontsjo of Tsjontsjii, of gelyk de Hoogduytfche fchryven 
en lezen Zongzi , dat is Papilla Een ab de Se 
koris wat kleender zyn. zx A A 
_ Abrus is een grieks woort , bet geen betekent zagt , teer, 
om dat deszelfs bladen zeer teer zyn. Zaga is van Arabi- 
Jebe afkomft , waar van Mello Zagati, dat*is zout van 
de Silverfmits , ofte.de Borax; de korrels bier van Ser 
de Goud/mids in gebruyk , zoo als beneden gezegt 24 
werden. MO EA die Hr 
Plaats. Men vind bet [chier in alle de Eylanden van 
avater- Indien , redelyk veel in Amhoina , doch overal eer- 
fielyk „zoo men bemerken kan ‚door. menjcben. geplant, en 
daar na door "t gevogelte , of ander toeval,in de naa, 
ruygte gebragt, met de korls. In andere ryken van Ooft- 
Indién is bet ook bekend, tot.in zuyder- Sina toe. Prosper 
Alpinus heeft "t. in Algypten belchreven. In onze Lan 
den is bet eerft gebragt uyt Guinea. Honorius Bellus 
beeft bet in Candia gevonden „doch is al ar ze pra 
uyt Africa, In de Velden van Brafil vind men.’t ook 
nu overvloedig. De grond daar bet. walt, moet kleyachtig, 
bard , en. mei kleene fteenen gemengd zn» maar in ‘t 
mulle zand blyven de korls lang leggen » eer ze opkomen. - 
. By Clubs libr, 4.'Éxotic. cap. 15. kunt 
; is libr, 4. E berg um 
wat moeyte by gedaan beeft, om deze, koris , hem H S 
doen - by bevond 
Africa toegebragt yi opkomen , en hog. by -bevond 
beeft , dat "er SÉ a drie jaren, noch. onbedorven in 
de aarde lagen. Ik Wie ervaren „dat xy een jaar na bet 
zaayen eerjt opquamen , in een magere kleygrond , maar, 
in een fwarte en vette kley, daar. flesnen. onderliepen » 
quamen zy veel vroeger op, "d acum. 5 
= d ag ës dës Bee si - Gebruyk. 
Wi 
