VH Boek. XXXI Haat, AMBOINSCH KRUYDBOEK. 59 
Ufus. Hic frutex fubtilibus ex partibus conftat, 
dulcis eft, ac fimul parum detergens, ejus vero offi- 
cula flatulenta funt, & ventriculum gravantia 5 foliola 
vero ejus hisce in terris loco Glycyrrhiza adhiben- 
tür ad binos faucium morbos , ad raucedinem nem- 
pe, ac tonfillarum tumores, unde & Malayenfibus 
tanquam fpecifica gutturis planta cenfetur. Foliola 
hec cum Siri Pinanga mafticantur, vel fervide in- 
funduntur aque, ac loco potus Thee bibuntür , ip- 
forum autem dulcedo multo magis naufeofa eft quam 
Glycyrrhize, obfervavique , fi per aliquot continuos 
dies ufürpentur, in lingua amaritiem producere, ita 
ut videantur in ftomacho bilem generare, ad pri- 
mum enim guftum fubtilis perfentitur amarities. 
. Zaga ab hisce incolis ad cibum non adhibetur , uti 
contra Profp. ` Alpinus cap. 21. de plantis ZEgyptüs 
teftatur, Algyptios hujus Zage officula coquere, & 
inftar Lentum edere; Pif autem teftatur apud Bon- 
tium cap. 43 Phafeolum Indicum rubrum in Brafilia, 
ubi copiofe crefcit, neque ab incolis necue a pere- 
grinis ad cibum adhiberi, ubi addit, oflicula hzc 
noxium ac flatulentum prebent nutrimentum. Gra- 
nula hec macerata intumefcere ac flatulenta elle, 
edoceri poteft ab aurifabris, quum hzc cum pauxil- 
lo aque conterant , tum unum granulum in fatis ex- 
tenfam glebam feu pulticulam fefe diffolvit, que vi- 
fcofa eft ac tumida, cum hac conmifcent contritum 
vel contufum oblinimentum , quod ex minerali quo- 
dam conficitur; vel Boraci etiam admifcetur, atque 
hoc obliniunt aureorum operum extremitates, quas 
tali modo confolidant. 
- Infcii non adcurate adtendentes , quid ifti admifcea- 
tur pulticulz , putant hzc officula fola ad confolida- 
tionem adhiberi, quod erroneum eft, hec enim pul- 
ticula tantum adhibetur ad minerale oblinimentum 
conmifcendum , ac melius adglutinandum: Defeétu 
verorum Condoriorum , que femina funt Corallariz 
arvifoliz , atque in paucis crefcunt regionibus , hzc 
Daga officula in ufum vocari poflunt , quz hinc quo- 
que Condoria parva vocantur, non autem adeo z- 
quale habént pondus quam Condoria genuina , quo- 
rum decem unicum Maas conftituunt , ac decem Maas 
unum Tayl feu decem cirtiter Drachmas Hollandi- 
cas continent, contra viginti 
funt, viginti & unum Zage officula unum Maas pon» 
derant, quod pondus circiter eft nummi aurei Hol- 
landici ducaat dicti, 
- Contra aphthas radix Liqueritie cum Zage foliis 
aqua incoquenda eft pro gargarismate. 
Ante fexaginta vel feptuaginta annos hzc officula 
apud Europaos magno erant in pretio ob elegantem 
ipforum colorem ac duritiem , quum primum nem- 
pe ex Guinea in Hollandiam adlata eflent, matrona 
enim tum folebant hec terebrata amentis adligare, 
vel fola vel cum margaritis interpofitis, que amen- 
ta vel manibus vel collo adpendebant inftar Coral- 
liorum. Ium d 
Hanc Zagam unam eandemque effe plantam cum 
Abro Alpini facile patet ex ejus defcriptione loc. cit. 
qué omnino cum noftra convenit , fi modo hoc non 
aliquem obfendat, quod Abrum fuum arborem vo- 
cet, fed cunctos frutices fuo more arbores nominat. 
Si Zagam cum Europea quadam planta compa- 
rare velimus , optime convenit cum Orobo Pannonico 
Jecundo a Carol. Cluf. libr. 6. rarior. plant. cap. 44. 
defcripto. 
Car. Rochefort. Hifl. Antil. cap. 9. art. 4. hujus 
fruticis mentionem facit; vocatque illum Corallium 
lignum, quod crefcit in Ancillis, feu Caribeis infulis. 
AliiSinenfes hanc Zagam lingua fua vocant Tsjen- 
dikitboe, h. e. aliquid, quod fefe extendit; Tota ejus 
fubftantia cum aceto & Sale contrita tumores curat 
poft aures inlinita. 
Abrus frutex deferibitur in Hort. Malab. part. 8. 
Fig. 39. fub nomine Konni. Portugallice Fruita Contsji. 
Belgice ronde weeg-boom , atque hujus generis tres alias 
fpecies Adnotator-conmemoravit ex Surinama adla- 
tas fub nomine in India Occidentali ufitato Anacoks 
Tom. V. Tabula 
uatuor, fique majora, 
Gebruyk. Dit gewas is fyn van deelen, zoet „en daar 
by wat afvagende , maar de korls zyn winderig , en fwel- 
len op. De blaadjes gebruykt men bier te lande in plaats 
van de Glycirrhiza, tot veelderley gebreken van de keele, 
inzonderheid: tegens de beefchbeid , en bet fwellen der A- 
mandelen, wesbalven bet by de Maleyers woor een toege- 
eygend kruyd voor de keel gebouden word. Men knouwd 
de blaadjes met Siri Fino, of men doed ze in beet wa- 
ter, en drinktze als den Thee, doch baar zoetigbeid is 
vry wat walgelyker als die van zoet-bout; enik bebbe 
gemerkt „als men ze eenige dagen na malkander gebruykt, 
dat zy de tonge bitter maken, zoo dat bet febynd, dat ze 
in de maage de galle verwekken, want als men ze eer ft proeft, 
werd men een fubtile bitterbeid gewaar, 
De Zaga werd by deze Inlanders geenfints tot de koft 
gebruykt, gelyk daar en tegen Profp. Alpinus cap. 2r. 
de Plantis ALgypriis betuygt , dat die van Ægypten deeze 
Zaga koken , en eten als Linzen; maar Pifogetuygt mede 
by Bontius cap. 43. van de Phafeolus Indicus ruber, 
dat bet in Brafil, daar bet overvloedig waft , noch by de 
Inlanders , nocb by de Vreemdelingen tot de koft gebruykt 
wert, daar by zeggende, dat zy een quaad en winderig 
voedzel geven. Dat deze korls geweekt zynde , zig ee 
zen, en winderig zyn , kan men bemerken by de Goud- 
Jmeden, als zy dezelve met veen weinig water wryven, 
wanneer men ziet , dat een korl een redelyk groot klontje 
pap word, lymacbtig , en opgeblazen; bier mede mengen 
zy bet gewrevene of geftoote foldeerzel, bet welk van 
Mineraal gemaakt werd , of onder Borax , en firyken 
zulx op de eynden van bet goud-werk , ’t welk zy uls 
dan folderen. 
‚De onwetende, die "er niet opletten; wat xy onder dit 
papje mengen , meenen , dat deze koris alleen, Jude e E 
welk een abuys is, want dit papje alleenlyk. gebruykt 
werd om bet Mineraale foldeerzel daar meede te mengen, 
en gevoeglyker op te fmeren. By gebrek van de regte 
Condoryns , *t welk zyn zaden van d Corallaria parvi- 
folia, dewelke in weinige Landen waffen , kan men deeze 
Zaga-korls gebruyken , die men ook kleene Condoryns 
noemd, maar xy zyn ongelyker van favaarte dan. de regte 
Condoryns , van welke 10 een Maas maken,en 10 Maas 
maken een Tayl of omtrent 10 Dracbmas Hollandfcb ge- 
quicbt , daar eniam 24»en 200 2) groot zjn, 21 a- 
korls wegen een Maas ‚ zynde omtrent een Hollandjcbe 
ducaat zwaar, 
Tegens de fpruw „kookt zoet-bout:wortel met de blade- 
ren van de Laga in water , en daar meede gegorgeld. 
Voor 60 a 70 jaren , waren deze korls vry wat in 
agting by de Europeanen, wegens baare fchoone coleur 
en bardigbeid , doen zy eerft uit Guinea in Nederland 
gebragt wierden, want de Fuffrouwen plagten ze te las 
ten doorboren , dexeloe alleen, of met peerlen gemengd 
aan fnoeren te rygen , en aan banden en bals te dragen; 
als coralen. . 
.. Dat deze Zaga.een en dezelfde zy met de Abrus-Alpini, 
kan men genoegzaam uyt dezelve ‚befehryoinge opde aan- 
ebaalde plaats zien en befpeuren, want dezelve volkoment- 
yk met de onze overeenkomt, als men zig maar daar aan 
niet floot, dat by zynen Abrus eenen boom noemd , bet 
welk by na zyn manier met alle beefteren doed. 
_ Als men de Zaga met eenige Europiaan/che plant ver- 
gelyken wil, kan ment beft doen met den Orobus Pan- 
nonicus fecundus by Carol. Clufius, libr, 6. rarior. plan- 
tar. cap. 44. «dert 
Car. Rochefort. Hift. Antil. cap. 9. artic. 4. maakt 
gewag van dit gewas , en noemd bet zelve Coraal bout, 
mede groeyende in de Anthilles of Caribifcbe Eylanden. 
Andere Chinezen noemen deze Zaga in baar taal Tsjen- 
dikithoe, dat is iets, dat zich ver uitbreyd. Zyn gebeele 
fubftantie met azyn en zout gewreven „geneeft de gefwellen 
achter. de oren opge/meerd, Wës 
Het boven[laande Abrus frutex, werd befebreeven in 
Hort. Malab part. 8. fig. 39. onder de maam van Kon- 
ni. Portugeefeb Fruita Contsji. Op't Neerduytfch ronde 
weeg-boonen, bier van beeft den Annotator noch drie 
zoorten aangeteykent uit Suriname komende, onder de 
Weft-Indifche naam Anacok. 
De 
n 
Jm 
