», HERBARITAMBOINENSIS. Liber VI cap. X&XXVIIL 
‘viridibus conftans capitibus , quorum unum femper 
longius eft altero, queque fucceflive fefe aperiunt. 
Flos ipfe longum gerit tubum inftar Jasmini ,' tres 
-transverfäles digitos longus, fuperne in quinque divi- 
fus petala, ftelle in modum locata uti in Jasmino , 
fed breviora, atque apicibus fuis parum furfum ele- 
vata, matutino tempore albicantia, poft meridiem 
pallide rubentia, füb vefperam rofea , & fubfequente 
die fanguinea, ita ut hic flos tricolor vel quadrico- 
lor fit'üno tempore eodem in frutice, qui plenos a- 
Jiquando etiam profert flores , fed non tam copiofos 
‘quam fimplices. In floris centro novem vel decem 
Jocantur ftamina , antheras gerentia obfcure luteas, 
que paulo fupra tubum eminent, cum ftilo nudo in 
medio, que omnia non ad ipfum floris fundum pe- 
netrant, fed circa tubi medium ejus lateri adcre- 
fcunt: Floris petala inferne quinque incumbunt api- 
cibus, in quz tubus fuperne determinatur, qui al- 
bicat. 
Fructus racemofi quafi feu adunati dependent ma- 
gnitudine glandium , digiti articulum longi, ab utra- 
gue parte acuminati, ex quinque exítantibus alis 
formati, quarum ale parum inflexa funt, tali modo, 
utin quovis fruétu bine confpiciantur ale, parum 
magis aperte, atque oris fuis parum feparate, tali- 
ue modo planum latus formantes, primo ex viridi 
A eicon: dein fumei coloris. Nunquam hi fru- 
Gus fefe aperiunt , fed maturi a vento dejiciuntur, 
& claufi in terram decidunt , ubi facillime progermi- 
‚pant. Intus locatur officulum oblongum & pentago- 
pum inftar Olive officuli , fed majus, fubltantia & 
fapore ‚ad Nuces avellanas adcedens, fi maturum fit, 
femi maturum vero, nec penitus album amarum Ra- 
phani minoris prebet faporem. Quum ad cibum expe- 
tantur hzc officula , fructuum ale divelluntur, atque 
ofliculum eximitur. 
Vetuftorum truncorum lignum fatis durum eft, al- 
‚bum ,, & folidum, cor gerens parvum: ac fungofum , 
«Crafli vero ac molles laterales rami intus concavi 
fant, aquofa medulla repleti: Ubi hujus fruticis fla- 
gella terram adtingunt, ipfi adeo firmiter fefe infi- 
gunt; SCH comprefla ipfam perforarent, ubi & no- 
vas in ipfam inmittunt radiculas. T'runci radices lon- 
giffime funt, transverfaliter per terram prorepentes, 
paucas gerentes fibrillas , eundem habentes Raphani 
minoris odorem ac faporem. Nullos, nifi fit biennis, 
profert fructus, intra quod tempus illas fubit muta- 
tiones , atque cl leng commodum, opor- 
tet „ut füpra aflerculos ducantur ejus flagella longe 
lateque difperfa inftar Vitis, quz aliquando etiam am- 
putanda funt quam primum truncus binorum digito- 
rum craffitiem adtigerit. 
Nomen. Hec planta -mihi Latine Quis qualis voca- 
tur, acfi juxta Belgicum „Hoedanig denominata effet, 
atque hoc nomen ipfi inpofui ob multiplices , quas fu- 
bit, mutationes, & variabilem formam. Malayenfibus, 
Baleyenfibus, & Macaflarenfibus dicitur Udani. ` Si- 
nenfes mihi adfirmarunt in fua regione tales fructus 
vendi fub nomine Succun Tsjii, non provenientes in 
Provinciis maritimis, fed ex aliis deduétos: locis , & 
Occidentalibus regionibus. Batavig Portugallice di- 
citur Catappa de Mato. 
Locus. Obcurrit in Baleya, Celebe, & Macaflare 
regione, fponte in campis & circa fluminum ripas , 
ubi. & intricatam. format filvofam congeriem: Inde 
anno 1682. huc in. Amboinam juffi per femina trans- 
ferri, ubi nunc luxuriofe crefcit, & magnum obcupat 
locum, ut rite fefe extendere poffit. 
z WW ez 
Ufus. Apud incolas ejus fructus. magno in ufu fünt 
loco. lemigtededeene. ad vermes puerorum expel- 
lendos. ..Bina terpave ipforum fumuntur officula re- 
centia, quz viridem. ac Raphanaceum iftum habent 
faporem, vel penitus matura, & inftar Nucum avel- 
lanarum dulcia, quinque fimul pro. una dofi in infan- 
te, que cum aqua conteruntur, & matutino tempore 
opinantur. bono cum fueceffu , immo-fepe magis 
oc profuit quam ipfum Semen Santum, 'quod ali- 
quando tali in cafü nil operatum fuit. 
Mulieres Baleyenfes hujus folia conterunt cum 
Putsjoe & Sari, ac cum ftaminibus florum Nagaffa- 
^ edes pueris munt E. propinant contra tumens 
induratum abdomen, five per ver i 
induratum, feu Tehatu. 2 a m Yen 
—- "Tenera 
waar van de eene altyd langer is als de ander. 
baar fucceffivelyk acte, s P a CO 
De bloem beeft een langen hals, gelyk de Fasmynen 
drie dwers vingeren lang , boven verdeeld in 5 blaadjes. 
[terrens-gewyze geopent , gelyk Fasmynen, doch korter. 
en met baar /pitzen eem weinig opwaarts gekromt. Bh 
de morgen-fionden wit , na de middag bleek-rood , deg 
avonds rooze rood, des anderen daags bloed-rood „zoo dat 
deze bloem van drie of vierderley coleuren op een tyd aan 
dezen flok te zien is; men vinder ook met dubbelde blog. 
men, maar die dragen zoo veel niet als de enkelde. In de 
midden van de bloem ftaan 9 a 10 vezeltjes vof draadjes. 
met donker-geele noppen effen buyten de pyp uytkykende 
met nog een bloot [lieletje in de midden, alle welke niet 
tot op den grond van de bloem gaan, maar omtrent de 
midden van de pyp aan de zyde vaft xyn; de blaadjes 
van de bloem ruften beneden op 5 fpitzen, waar in de 
Pyp boven eyndigt , dewelke witachtig blyft, 
De vruchten bangen in bosjes by malkanderen, in de 
groote van Eekelen, een lid van een vinger lang, een 
vinger dik, agter en vooren toegefpitft , van s uytflee- 
kende vlerken gemaakt, welkers kanten wat omgeboogen 
zyn, met zoodanige ordre, dat men aan ieder vrucht $ 
vlerken ziet, wat wyder dan de andere geopent , ook met 
baare kanten van malkander afgekeert , en aldus een 
vlakke zyde makende , eerft groen-geel, daar na rookver- 
wig. Zy gaan nooit open, maar ryp zynde werden van 
de wind afgeflagen , en wallen geflooten op de aarde, 
daarze dan zeer ligt weer uyt/chieten. Binnen leyd een 
lankwerpige vyfboekige korl, als een Olyoe-[leen , dog 
grooter , van fub[Lantte en fmaak de Hazel-noten gelyk, 
aan de rype, doch aan de balfrype , en die niet ter degen 
wit zyn, is by wat bitter en Raapachtig. Als men za 
eeten wil , trekt men de vruchten met de vlerken van mal- 
kaar , en neemt den kor! daar uyt, 
Het bout van de oude ftammen isredelyk bard , wit, en 
der, met een kleen voos berdt, maar de dikke en weeke 
zyde-takken zyn binnen bol, met een waterachtig merg; 
waar deeze ranken de grond raaken, daar drukken zj 
zov vaft in, als of ze geperft wierden , fcbieten ook nieue 
we wortelen in de aarde. De wortelen des [Lams zyn zeer 
lang, dwers in de aarde kruypende, met weinige vezels, 
van den zelfden radysachtigen fmaak en reuk. Het moet 
2 jaren oud zyn, eer bet zyne vruchten voortbrengt, in 
welken tyd alle de bovengemelde veranderingen voorval- 
len „en als men goeden dienft daar van bebben wil, 200 
moet men 't op latten leggen, de ranken been en weer lys 
dende , gelyk de Wyngaard, ook zomtyds befnoeyen , 200 
dra den flam twee vingers dik geworden is. 
Naam Ik beb dit gewas in ’t Latyn Quis qualis ge- 
noemd , als of ik bem na bet Duyt/che Hoedanig gefor- 
meerd hadde, en dat wegens zyne veele veranderingen en 
ongefladige gedaante. By de Maleyers , Baliers „en Mac- 
caffaren biet by Udani. De Sinezen verzekeren my, dat 
in baar land zulke vruchten verkogt werden onder den 
naam van Succun Tsji, in de Zee. Provintien niet groe- 
yende , maar van andere plaatzen op Weftelyke Landen 
ere A Op Batavia in't Portugeejcb Catan de 
ato. ` 
Plaats. Men vind bet op Baly, Celebes , en bet Land 
van Macaffar , van zelfs in de Velden, en omtrent de Ri- 
vierkanten , daar bet een verwerde Boffchagie maakt. 
Van daar beb ik t Anno 1682. door zaad bier in Am- 
boina laten brengen , daar bet nu weeldrig groeyd , eneen 
groote plaats vereifcht , op; dat het zich ter degen uyt- 
breyden mag. 
Gebruyk. By de Inlanders zyn deze vruchten ingroo 
gebruyk , in plaats van Worm-zaad tegens de buyk-wore 
men der Kinderen : Men neemt 2 of 3 verjche korls y 
daar den groenen en radysachtigen {maak noch aan 15, 
of van de rype (die Zoet zyn als Hazelnoten ,) vyf fius 
voor een Kind, wryft ze met water , en geeft ze de Am 
deren ’sogtens te drinken, bet welk van goed fucces M» 
ja zomtyds gebolpen beeft „daar bet Semen Sanctum; Y 
Worm zaad niets gedaan beeft. 
De Balifcbe Vrotitven wryven de bladeren met Putsjoc. 
en Sari , of vezels van de bloemen Nagaffari , geven eulx. 
de Kinderen te drinken, die een barde gefwollen 
bebben, bet zy van Wormen, of van de Milt, of Te- 
r* 
hatu. 
- 
