P 
VIL Boek XLI Hoofi?. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 45 
` Amarities hc uno tempore atque in uno frutice 
magis obfervatur, quam in altero, cujus cauffa dici- 
tur efTe, quum folia unguibus decerpantur , tum nem- 
pe amariora effe, quam fi avellantur. 
Ejus radix longe lateque prorepit, fuccofo & len- 
to cortice obducta. Floret Octobri , fructusque ma- 
turefcunt Aprili & Mayo, quum brevi poft nova in 
hoc frutice regerminant folia , que cruda edi pof- 
funt, ac preftantiorem habent faporem illis Gomire. 
Nomen. Latine Amara litorea. Malaice Paria Laut , 
acfi diceremus Pariban feu Papariban udo rA 
enim Malaice denotat Papari feu Amaram Indicam. 
Amboinice in Hitoea Utta Maht , h. e. Olus Favanum, 
quum ejus ufum a Javanis didicerint , quod nomen 
ale gerit fpecies quedam Halicacabi Peregrini Vo+ 
- lubilis. 
Locus. In litore crefcit faxofo , arbufculis gauden- 
te, fola enim non facile reperitur. Nota eft in om- 
nibus Amboinenfibus infulis, uti & in Java & Boe- 
tona; 
Ufus. Tehera ejus folia cruda eduntur ad Pifces 
& Bocaffan, ac falutare habentur Ulang, Stomachum 
neutiquam gravans, gratumque in ore praebent itre- 
pitum cum falfa amaritie ac levi vifcofitate. ` 
Vetufta folia huic ufui inepta funt, aptaque cen- 
fentur , quam diu rachides fint virides & flaccide : 
Trunci & craffiffimorum ramorum cortex cum radi- 
cibus in aqua contritus fpumefcit , que loco aque 
ter adhiberi poteft , in qua & lintea elui pof: 
unt, 
Deze bitterbeid werd men op de eene tyd en aan de 
eene firuyk meer gewaar dan aan de andere, waar van 
men de oorzaak zegt te zyn, als men de bladeren met de 
Nagels afnypt, datze dan bitterder zyn, dan zoo men 
ze aftrekt. 
De wortel kruypt verre, ook met een zappige en taaye 
Jebor/Je bekleed. Het bloeyd in Oétober, ipa orvebten 
beeft men in April en May, kort daar na gewint de firuyk 
jong loof, °t welk bequaam is om raauw te eeten, en 
Jmakely&er dan Gomira. 
„Naam. In " Latyn Amara litorea. Op Maleyts Pa- 
ria Laut; als of men zeyde Parihan of Paparihan Laut, 
want Paparihan is in "t Maleyts Papari of Amara Indie 
ca. Amboinfch op Hitoe Utta Mahu , dat is Olus Javanum, 
om dat ze zyn gebruyk van de Favanen eerft geleerd bebe 
be, welke naam ook voert een zoort van den Haliacaca- 
bus Peregrinus Volubilis. 
Plaats. Het waft op ftrand, daar het fleenig en vol 
laag geboomte is, want alleen vind men ’t niet lets bet 
is bekend in alle Amboinfche Eylanden ‚als mede op Fava 
en Boeton. 
Gebruyk. De jonge bladeren worden raauw gegeeten 
tot Viffen en Boca[fan , en voor een gezond Ulang Diane 
gebouden, de maage geenzints befwaarende , zy kraaken 
aangenaam in de mond , bebbende by een ziltige bitterbeid 
een kleene fmeerigheid. 
De oude deugen bier toe niet , men boud ze bequaam, 
zoo lange de ryzen groen en flapzyn. De fchorf]e aan den 
ftam en dikfte takken met de wortelen in water gewrees 
ven, fcbuymen , en "t zelve kan men in zeep-water ge- 
bruyken om linnen daar in te waffen. 
pee | 
CAPUT QUADRAGESIMUM 
PRIMUM. 
Olus crudum. Sajor Pepe. Utta Matte. 
HX eft planta convolvulacea feu Convulvuli 
fpecies, fed caules gefit lignofos, ac truncum 
binos pollices: vel digitos craffum , qui fupfa 
fefe in plura dividit flagella , intricata admodum & 
denfa: Hujus bine funt fpecies, major & minor. 
Primo Olus Crudum minus, quod & parvifolium vo- 
catur , rotunda & lenta gerit flagella , pennam vel 
Culmum craffa ; fuperius glabra, inferius rugofa , ac 
punêtulis notata, hisce folia infident bina fibi obpofi- 
ta longiusculis in petiolis, qui folia ad unam infle- 
€tunc partem , feu fibi ipfis adcumbunt per ampla 
fpatia ; nullas vero gerunt claviculas. Sunt autem 
cordiformia , binis auriculis rotundis notata , feu infe- 
rius fubrotunda, nec profunde finuata, tres quatuore 
ue pollices longa, tres lata, in anguftum apicem 
destoentia , fuperne glabra & obfcure virentia , fubtus 
obliquis admodum & protuberantibus coftis pertexta, 
quarum quátuor inferiores prope folii ortum ad ner- 
vum medium concurrunt, rugofiora, latiora ; & ro- 
tundiora Sirii foliis: Horum fapor primo eft herba- 
ceus , & parum amarus, ac demum dulcefcens , qui 
diuin ore remanet. 
Ex foliorum alis hinc inde ramulus excrefcit la- 
teralis, quaes circiter longus , fimilia fed minora 
gerens folia per paria, ex horum alis parvi excre- 
fcunt racemi, in binos tresve cauliculos divifi , digiti 
articulum longi, capitula gerentes minima, unde Si- 
riboz fruftulum referunt. Ex hisce flofculi excre- 
fcunt, quorum inferiores potiffimum decidunt, ac 
cauliculum nodofum relinquunt. 
Flofculi hi funt campaniformes, ac fefe dividunt 
in quinque albentia petala parum retroflexa, intus 
recondentes capitulum oblongum fine ftaminibus , 
ex quo fructus excrefcit: Flores hi plerumque inuti- 
liter decidunt, ita ut in quovis racemo vix unus al- 
terve fructus perfeétus fit. Qui folitaria quafi funt 
cornua , quatuor & quinque pollices longa, ac digitum 
craffa , fenfim acuminata, ac fuperne obtufa inftar 
epiftomii, quod dolio intruditur, externe viridia & 
diis; ab una tamen parte fülco plano per longitu- 
dinem excavata, ubi & matura dehifcunt. 
Tom. V. =- - $i 
ALL HOOFDSTUK. 
De bittere Sajor. 
P is een Anger gewas of een Convolvulus, doch 
't_gewint boutachtige fleelen , en een flam. twee 
duym of vingers dik, dewelke zich boven in veele 
ranken verdeelt , die digt verwert bangen, men beeft er 
twee zoorten van, groot en kleene. 
1. Olus Crudum minus, *t welk men ook kleenbladig 
noemd , beeft ronde en taaye ranken, een fcbaft of balm 
dik, vooren glad, agter ruig „en met puntjes bezet, daar 
aan ftaan de bladeren twee en twee tegens malkander , 
op langacbtige fleelen , dewelke de bladeren na eene zyde 
of na malkander draayen in Wyde tuffen-plaatzen, en 
bebben geene clavieren, zy zyn bertformig , met ronde bile 
len, doch bebben geen diepe kloove, 3 en 4 duymen lank, 
3 breed , met een all fpits ‚boven glad en donker-groen, 
van onderen met zeer fcbuynze en uytfleekende ribben 
doortogen, ‘waar van de vier agterfte by den oorfpronk 
des blads in de middel-zenuwe Roten , ruyger, breeder 
en ronder dan Siri-bladeren. De fmaak is in "t erft 
moeskruytachtig, maar wat bitter, en in °t laafte weer 
zoet, en lang in de mondt blyvende. 
Uyt den feboot der bladeren komt bier en daar een 
zyde taxken , omtrent een band lang , diergelyke doch 
kleendere bladeren met paaren dragende, en uit derzelver 
fcboot komen kleene trosjes im 2 of 3 fleelen verdeelt, 
een lidt van een vinger lank, en met kleene knopjes bee 
zet ‚als een ftukje Siriboa. Hier uyt worden kleene bloempe 
jes, waar van de agterfte meeft afvallen , en bet fleelije 
knopig laten. 
et bloempje is wat klokke vormig , en verdeelt zich 
in vyf vuyl witte blaadjes , die wat overbangen ‚binnen 
werbergende een lankwerpig knopje , zonder vezeltjes 
waar uyt de vrucht wert. De bloempjes vallen mee 
woor niet met al af , zoo dat aan yder trosje maar een 
a twee vruchten tot perfeCkie komen. - Dezelve zyn en= 
kelde boorns, 4 en 5 duymen lank, em een vinger dik, 
allenxkens tozge pitt. , doch wooren . ftomp als een fwik, 
die men in een vat fteekt. Van buyten groen en effen, 
doch aan de eene zyde met een vlakke geut in de lengte y 
daar de rype openberften. 
Ka 2c . Als 
