76 
Si modo parumper vulnerentur , lac exftillat al~ 
bum & vifcofum, quod in nulla ceterum plante par- 
te detegitur: In apertis longus ac rotundus confpici- 
tur conus juxta filiquz formam , qui ex innumeris 
fufcisque componitur fquamis , oblique fibi incum- 
bentibus, atque a polterioré dehifcunt. parte. In fu- 
periore ipfius parte anguftum obfervatur penicillum , 
album, & inftar ferici fplendens, quod fefe aperit, 
ac per ventum in auras adtollitur, quum vero pos- 
teriores fquamz tollantur , penicilla illa circa mediam 
columnam feu axem fixa manent. Quzvis fquama in- 
terne continet tenuem & album nucleum , faporis 
amaricantis, in quo vis feminalis later. 
Secundo Olus Crudum majus , feu Sajor Pepe longi- 
folium, folia quoque gerit illis Sint fimilia, majora, & 
longiora illis prioris, fex nempe feptemque pollices 
longa, vix palmam lata, inferius anguítata & fubro- 
tunda, fed non profunde finuofa, fubtus quoque obli- 
quis admodum coftis donata ; bina quoque fibi funt 
abpofita & obverfa per ampla fpatia, fique abrum- 
pantur, lac exftillat album: Ipforum fapor eft uti in 
prioribus, primo nempe amaricans, dein dulcefcens, 
fique per aliquot dies in domo adfervata fuerint , ma- 
gis amara. fynt. 
. Flores inter vel poft folia nunc in fimplici nunc in 
geminis excrefcunt petiolis, qui in laterales excrefcunt 
ramulos, quibus capitula vaga & viridia infident , quz 
in flofculos fefe aperiunt albos, ex quibus tantum u- 
nus alterve fructus ad maturitatem pervenit, qui 
multo craffiores funt fed breviores quam in prece- 
dente, ad filiquas Suffuele adcedentes : Sunc enim 
ultra quatuor pollices longi, & binos digitos craffi, 
fenfimque acuminati, pallide virentes , molles, & ad 
fenfum concavi, externe plicis quibusdam notati , & 
fulco decurrente perpetuo, juxta quem maturi dehi- 
fcunt, in quibus columna quafi adparet ex fquamis 
compofita, uti in priore. 
Caules plerumque non ultra culmum craffi funt , ac 
fauciati lac exfundunt, inferiores autem plani quo- 
dammodo funt, acfi"complicati binas gererent oras; 
Truncus primarius brevis eft & lignofüs , mox fefe in 
longa dividens flagella, quz intricata admodum, & fi- 
bi intermixta funt. 
Radix fefe in multas dividit fibras, quz füb terra 
oblique decurrunt in paucas divilz fibrillas, quz ta- 
men ad extremum mulcifide funt. 
Prima fpecies ad foliorum petiolos aliquid rubri 
gerit, ejusque flagella magis fufca funt, quod in hac 
majore fpecie non obfervatur. 
In filvis crefcit, atque in hortos transplantari po- 
teft. pet radicem , non autem per femen; quod non 
progerminat. 
Nomen. Latine Olus Crudum;- Malaice Sayor Pepe. 
Amboinice Utra Matte feu Utta Matta, he Sajor 
"Crudum, quum potiffimum cruda ejus edantur folia. 
Ternatice Gura Mamadi, h. e. Sajor amarum. In Boe- 
rone Walifiva. Prima ac vulgatiffima fpecies eft Olus 
crudum minus. Malaice Sajor Pepe Daun Kitsjil: AL 
tera feu latifolia fpecies eft Olus crudum majus. Ma- 
laice Sajor Pepe Daun Bezaar. 
Locus, Obcurritin Amboina, Boerone, & Moluccis. 
Ujus. Folia prime feu parvifolie fpeciei potiffi- 
mum cruda eduntur ad Zagoe, Bocaflan , & Canarios, 
inftar aliorum Ulang Uang, feu viridium herbarum. 
Ipforum fapor, uti di&um fuit, primo amaricat „fed 
dein dulcefcit, atque cum Bocaflan mafticata nullam 
fere. exhibent amaritiem , que Stomacho -falutaria 
cénfentur. Pifcibus quoque adcoquuntur inftar ole- 
ris. Imre Medica adhibentur contra anxietates , & 
cordis lancinationes, Upe fpeciem , quum ejus radix 
cum.àqua conteritur $ propinatur , uti & fi pifces vel 
cancros noxios quis comederit, ex quibus bomines 
anxii funt: oa Pina: inftar oleris cum reliquis 
edantur cibis la&tantium mulierum lac augent, quum 
fimul. contrita. hee folia mammis adplicentur , tam 
fola.quam cum illis Gutnirz & Gelale conmifta; Di- 
cunt tamen, quod fi nimia adfumanturscopia , vel quo- 
tidiano fint cibo, genua inde flaccefcere , unde tales 
ambulantes mox defatigantur. . ik 
— Tabula Quadragefrma ... 
Ad Firuram primam ramum exhibet oleris erudi majoris, 
quod vera Periploce fpecies eft. Y" sb a 
Figura fecunda ramum fiftit O/erís Crudi minoris cum ejus 
fofculis æ, & filiqua > feparata. «T 
CAPUT 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber VII. cap. XLI. 
Als men ze maar een weinig quetft, zoo loopt er een 
kleverige witte melk uyt , die men anders aan de geheele 
plante niet en vind. In de geopende ziet met een lan. 
gen ronden kegel, na de gedaante van de bouwen, ge. 
maakt van ontelbaare bruyne fcbubben , dewelke fchuyns 
op malkander leggen , en van agteren geopent werden; 
aan ^t voorfte eynd ziet men een [mal raat da Wit en. 
blinkend, als zyde, ’t welk zig opend en verfiuyft „doch 
als men de agterfte [cbubben afneemt, zoo- blyven de 
penceeltjes rondom bet middelfte pilaartje zitten. leder 
Jchubbe heeft van binnen een dunnen witten beeft ‚bitter 
van fmaak, waar in de zaad-kragt ficekt. 
2. Olus Crudum majus. De groote of langbladige 
Sajor Pepe, beeft mede bladeren die van Siri gelykende, 
grooter en langer dan de voorgaande, te weeten 6 en 7 
duymen lang, [cbaars een band breed, agter met [malle 
ronde billen , doch zonder diepe klowen, van onderen 
mede met zeer fcbuynze ribben. Zy flaan ook twee en 
twee tegens malkander , en na malkander gekeert., in wyde 
tu/Jen plaatzen, en als men ze afbreekt , zoo loopt "er een 
witte meik uyt. Haar fmaak is als aan "t voomige ‚te weten 
eerft bitteracbtig , daar na zoet „maar als ze eenige dagen 
in huys gelegen hebben, zoo vermeerderd de bitterheid. .. 
Het ‘bloeyzel komt tuffen of agter de bladeren woort y; 
dan op een, dan op twee fteelen in eenige xyde-takken 
verdeelt , daar aan ydele. groene knopjes flaan, waar ` 
uyt witte bloempjes werden, Aan ieder tros komt maar 
een of twee vruchten tot perfettie, dewelke veel dikker, 
doch korter zyn dan aan "t voorgaande „en gelyken na de 
bouwen van Su/Juela; want zy zyn ruym. 4 duymen lank, 
en 2 vingers dik, allenxkens toegefpitft , ligt groen , week, 
en bol in ’t gevoelen, met eenige plooyen van buyten, 
doch een donrgaande naad, langs welke de rype baar ope- 
nen ; daar in ziet men een pilaartje van fcbubben gemaakt 
gelyk aan + Voorgaande; Ici. 
_ De fteelen zyn doorgáans ‘niet boven een firoobalm dik, 
en de gequet[le geven melk uyt , doch de agterfte zyn wat 
plat „abs vof ze twee kantem badden. De, booft:ftam is kort 
en boutachtig, verdeelepde zig flrax in lange ranken , de- 
welke zeer verwert in en door malkander lopen. 
1 
De wortel verdeelt zig in veele takken, en kruypt 
dwers onder de aarde met weinige vexelen , doch baar ` 
eynden zeer verdeelt. ` 
De eerfte zoorte beeft aan de fleelen der bladeren wat 
roods , ook zyn de ranken bruyner ,'t welk men aan deze 
groote zoorte niet en.ziet. ES 
^ Het: groeyd in "t wilt „en men kan. bet ookin detbuynen 
Planten met de wortelen, en niet met bet zaad, "t welk 
niet, wil opkomen: ; , : 
- Naam. Jn’t Latyn Olus Crudum. Maleyts Sajor Pe- 
pe. Amboinfch Utta Matte of Utta Matta, dat is rauwe 
Sajor,om dat bet meeft dient om raauw te eeten. Terna- 
taanfch Gura Mamadi, dat is bittere Sajor. Op Boero 
Waliffiva. De eerfle en gemeenfte zoorte is Olus Crue 
dum minus. Jn ’t Maleyts Sajor Pepe Daun Kitsjil. 
De tweede of grootbladige, is Olus Crudum-Majus, 
Op Maleyts Sajor Pepe Daun Bezaar. m 
Plaats. Men vind bet in Amboina, Boero, en de Moluccos. 
Gebruyk. De bladeren van de eerfte of faible dg 
werden meeft gebruykt om raauw te egten tot Zagoes 
cajan, en Canari, gelyk ander Ulang Ulang of groeme 
kruyden. De fmaak is, als gezegt , in ’teerft wat bitter, 
doch eyndigt in zoet , en by Boca(Jan genuttigt verd men 
Jebier geene bitterbeid gewaar , en men boud bet voor de 
maage gezond. Het werd ook by Viffen gekookt. als ander 
moeskruyd. In de Medicynen «verd. bet gebruykt tegens - 
benauwtbeid en "t. bertfteeken , een zoorte van Upas., a 
men de wortel met avater oryft , en-inneemt. . Item als 
men eenige quade Vis of Crabben gegeten beeft, daar men 
benouwt van wert , als mede de bladeren inde koft gelyk 
moeskruyd gebruykt , vermeerderd de zoogende Vrouwen 
haar melk, wanneer ze te gelyk de gevrevene bladeren op 
de borft fmeeren , zoo alleen, als die wan Gumira en Gela- 
la gebruykt, Egter wert daar van getuygt ‚dat „als men 
bet te gesi of dagelyks in de koft nuttigt , de knien daar van 
flap werden „waar door men in "t gaan firas moede werd. 
De veertig fie Plaat - 
Vertoont Ip de eerfe-Figuur cen Tak van ber groote bittere — 
moeskruyt „het welk een waare zoort is van de Periploca. 
De tweede Figuur wyft aan een Tak van het Aleyne bittere moes- 
kruyt met deffelfs bloempjes a en de houwen b sender 
eege 
