E 
| 
| 
| 
Es 
VII Bock. XLVI Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK, ge 
Ejus fructus Lanfiorum quoque magnitudinem ha- 
bent, ac lutei funt coloris, fubftantie ac forme in- 
ftar priorum. er e 
Tertia feu odorata fpecies funem quoque format in: 
ferius haud pollice craffiorem, qui multa emittit bre- 
via flagella, ac laterales ramos arborum corticibus quo- 
que infixos , foliola gerit. fubrotunda inftar minimo 
rum fecundz fpeciei, fed pilofa ac fubtus albicantia: 
Ejus rachides cum foliolis abrupte , ac per binas ho- 
ras Soli expofitz gratum, Pulafarii fpirant odorem: 
Hujus fpeciei fructus majores funt quam priorum , 
oviformes ac rubentes , quorum {fubftantia interna eft, 
uti in precedentibus, 1 
Quarta ac minima Woit fpecies foliola gerit tenuia, 
plerumque digiti unguem longa, quz in fupremis ra- 
mis majora funt, & ad oras parum pilofa, unde & Pi- 
lofella foliis fimilia func, horum una pars latior eft 
altera. i ak 3284 
Ejus fructus minimi funt inftar: feminum Catjang, 
atque ex fummis tantum dependent ramis, nullumque 
fpirant odorem. Amat crefcere prope arbores, rugo- 
Les ac fiffum corticem gerens ac fimul mufcofum , 
prefertim vero ad palos, qui ex Palmi-filice for- 
mantur, quibus per breves & raras rachides fefe fi- 
git, que haud craffiores funt filo velorum. 
Nomen. Latine Crufta arborum, quum tam-firmiter 
arboribus-adhereat; ac tanquam erufte adglutinatur, 
uti Oryza adufta in ollis. Nomen Malaienfe igno- 
tum eft; Amboinicé Woit Kitsjil, feu Laun Maun 
bh e.«parvifolium.; T'ertia- feu odorata fpecies pecu- 
liariter vocatur Woit Habur ‚he: Woit Mangas ; quam 
potiffimum in hac crefcat arbore. 
Locus, Plerumque crefcit in Calappo , Sagu, Manga, 
áliisque in arboribus, ác peculiariter primam adeo 
adícendit, & obvolvit,ut totus ejus obveletur trun- 
cus, quod ín aliis-non jta efficit arboribus. Odorata 
fpecies tam in Gajáno quám Manga obférvatur. In 
olo etiam crefcit inter filve(tres Guajavi frutices. 
Incole putant hunc funem ortum fuum non habere 
ex terra, fed ex fimo avicule Cacopit., quam fupra 
defcripfimus. in capite de vifco Amboinenfi, quod fi- 
mili provenit modo. Si hzc ita fint; neceffario fe- 
quitur, utrasque hasce plantas originem debere non 
ex ipfo fimo, fed ex binis peculiaribus fen nibus 
feu granulis, qua avicula ifta comedit, tales eni 
binz plante adeo divetfe ex una.eademque re or- 
tüm ducere nequeunt ,' variasqué arbores per. aves 
ex devoratis nucleis tali modo. propagari multis in 
locis innuimus, prefercim libr. 4. in capite. de par 
vifolia Varinga, ac fupra cap. 33. 
r 
En 
.. Hujus rei argumento adducere _poffem , plurimas 
inveniri Calappos & Mangas hoc Woit obvelatas, 
cujus nullus firmus truncus vel, ftipes terre eft in- 
fixus, qui forte fenfim oritur , quum demiffz ab. al. 
to chordule terre fefe inplantent: Heee autem fu. 
permanet difficultas, cur nempe hz quatuor ac plu- 
res Woit fpecies peculiares füas. habeant, arbores , 
quas adfcendunt, quin avicula hac miro effet pradita 
ingenio, femiña nempe tantum deponere in propria 
harum. arbore. . Hinc &.ipfe quoque inter fefe vis 
riant fpeciés, ac quantumi memini , odorata non tan- 
tum faum. penïitas perdit odorem, fed folia quoque 
‘Mutat, quod ulteriori disquifitioni & examini relin- 
Be, ene de Man, : S 
"Ufus. Woit parvifolium in Omnibus fuis partibus 
lattefcit; ac primo faporem habet dulcem, dein a- 
maricantem cum levi in oré ardére, fed innoxio peni- 
tus. Binarum priorum fpecierum rami digitum craffi, 
eliguntur in filvis, quum Pinanga, ne 1 
abrafa enim exteriore tugolá pane in fruftula fcin- 
api 
admifcuerat bujus foliola ac furculos minutim confcif- 
fos additis araneis, nunquam tamen audivi, in Woit 
aliquid toxici latere, quin ex noxia abrafum poe 
effe 
De vruchten zjn mede in de groote van Lanzen; bly- 
ven maar geel „van fubflantie en maakzel als de woorige; 
De derde of welriekende zoorte heeft ook een touw; 
beneden niet boven een duym dik; met veele korte ranken 
en zyde-takken aan de Jcbor/Je der bomen vaft, heeft kleene 
rondachtige bladeren, als de kleenfte van de tweede zoora 
te, doch baayrig „ en beneden witachtig. Deze ryskens 
met de bladeren afgebroken, en een paar uuren in de Son 
gedroogd , rieken lieflyk, als Pulafari. De vruchten van 
deze zoorte zyn grooter dan de voorige „eyformig „en «vor. 
den rood, binnen van fubftantie als de voorige. . 
De vierde of allerkleenfte. Woit ‚beeft „kleene en 
dunne blaadjes, in "t. gemeen een nagel vaneen vinger 
lank 5 aan de bovenfte takken zyn ze grooter , aan de kan- 
ten een weinig baayrig , en daar door de Muyze-oore-ge- 
. lyk, de eene helft breder dan. de andere. 
Zyne vruchten zyn kleen, als Katjang , bangen maar 
aan de bovenfte takken, en bebben geen reuk. Het groeyd 
guru aan bomen, die een ruyge en ge[cbeurde. fcbor[fe 
ebben, en daar by. wat mo/chagtig zm. inzonderheid 
aan de Pagger-[Lylen, die men van de Vare-boom maakt 
waar aan bet met dunne em weinige ryskens zeer val 
zit, die niet dikker zyn dan zeyl gaarn. 
Naam In ’t Latyn Cruíta:arborum , om. dat-bet zoo 
vaft aan de bomen bangt, gelyk een korfte aan de rys- 
pot. De Maleytfche naam is onbekende Op Amboinfch~ 
Woit Kitsjil‘of. Laun Maun, dat is &leenbladige. - De 
derde:of welriekende zoorte , biet in "t bezonder‘Woit 
Haöur , dat is Mangas Woit,{ om dat bet aan die boe 
men veel groeyd. 
Plaats, EIL gemeenlyk aan Calappus , Sagus, 
Mangas, en ändere bomen , inzonderbeid beklimd bet den 
eerften zodanig , dat, men dikwils van zynen ftam niets 
bekennen kan ,' bet: welk "€ de andere bomen zo. niet 
doed. De welriekende zoorte vind men -zoo wel aan de 
Gajang als Mangas-bomen. Het groeyd ook op de grond, 
onder de wilde Gujavos-ftruyken. De Inwoonders 
meenen, dat dit gewas zyn oorfpronk niet bebbe uyt de 
aarde, maar uyt den drek van 't Vogeltje Cacopit, % 
welk wy bier vooren befchreven hebben in "t Capittel van 
Vitcnm Amboinicum , dat zyn oorfpronk op dezelve ma- 
nier beeft. ' Indien dit zoo is , 00 moet rioodzaakel yk ed 
gen , dat beyde deze planten baren. oorfpronk hebben ‚niet 
uyt den drek zelfs, maar uyt twee verfcbeyde zaden of 
korls , dewelke dit Vogeltje eet, want zulke twee ver» 
Sebillende planten kunnen geen eenerley oorfpronk bebben , 
en dat veelerley bomen door de Vogels van ingeflokte korls 
op dusdanige manier gezaayd werden , hebben, wy opweele 
plaatzen gezegt, inzonderheid in't ade Boek, in 't Ca» 
pittel van kleenbladige. Waringen , en boven Cap. 33e 
Tot een bewys bier van zoude ik konnen nemen ,: dat 
men veele Calappus en Mangas-bomen ziet met Wit bes 
bangens: bet welk noch geen va[le [lam in de aarde beeft, 
die ze mifJcbien metter, tyd krygen , wanneer de neergee 
zonde Chordulen zich in de grond wortelen: blyft alleen» 
Lyk: deze j ee over y waarom deze vier, én meer 
zoorten van, Woit haar bezondere bomen hebben, daar 25) 
oplopen , of dat Vogeltje-maefte een wonderlyk verftand 
hebben, dat bet de zaden juyft op zyn beboorlyke boom 
kakte. “Zoo veranderen ook. de-zoorten onder malkanderen 
zelfs , en zoomy niet beter voorftaat., de welriekende ver- 
lieft zomtyds niet alleen baren reuk ; maar veranderd ook 
de bladeren „yt welk tot nader onderzoek uytgefleld blyft, 
Gebruyk... Alle kleenbladige Wort is in alle bare delen 
melkachtig, eerfé. zoet van denge daar na bitteracbtig s 
met cen kleene brand in de mond, doch onfobadelyk, Te 
takken die een winger dik zyn ,meeft aan de 3 eerfte zaor- 
ten , werden gezogt „als men in "t bofcb geen Pinang beefts 
apant ds e ruygie afgefcbrapt., werd de ref. in 
flukjes gefneden van een vinger lank, met een fleen wat 
gekr of geklopt , en dan met Siri en Kalk in ‚plaats 
van Pinang Beknouwd, .—. | génica * 
_ Uyt de welriekende zoorte maakt men by drooge dagen 
_kranfJen, ‚die men op tafels en kleerkiften legt, om baar 
en bebouden.. 
aar is noch een misbruyk van de allerkleenftezoorte ¿my 
uyt Ternaten aange[cbreven saldaar verkregen Cie? 
een confelfie van een Meyd ;die-baar Meefter en Meeftre[fe. 
met een Siri Pinang vergeven badde, daar in.zy deeze. 
blaadjes en ryskens kleen gemeden, en met Spinne kippen 
gemengd badde , boewel tk nooit geboord hebbe , dat in 
3 
er reuk, diem zy doch niet boven 8 dag 
Woit 
