~ 
VII. Beek. L Hoofif. > * AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
tium veftibus infigant, atque illos extrahere velimus, 
totus adtrahitur frutex ‚nec alio modo refolvi, vel 
extricari poffunt, quam D quis pedem Dear, ac quie- 
feat, vel paulo retrocedat, ac cum patientia inhe- 
rentes diffolvat, acfi fruticem hunc quis fallere deberet 
verbis , ut talem dimittere velit, unde & Belge no- 
ftrates omnibus hisce fpeciebus nomen Praatjes , feu 
loquela inpofuere: Ahí autem volunt hoc nomen ip- 
fis effe datum, quum omnes luéte ; clamores, & di- 
re,vane quafi fint nuge ; quum quis hisce fpinis in- 
tricatus inpatienter clamitet,ac vi fefe extricare velit, 
Mas iisdem crefcit cum priore in infulis, fed ma- 
jori copia quam femina , quem vulgatiffimum voca- 
vimus ob. vulgarem fructuum ufum. 
Sic totum obcurrit litus hoc Klitsji majore obfitum, 
uale inter reliqua eft illud in Hitoés ora, & totus 
nus Ceyt dictus, atque alia litora in Auftrali ma- 
gne Cerame ora, cujus & officula, uti dictum fuit, 
majora,& nigriora fünt illis Amboinenfis fpeciei. 
U/us. Hec officula non tanto funt in ufu quam præ- 
cedentia ad lufum. Tsjoncke dictum , quum nimis ma- 
gna nec rotunda fint, pueri autem tantum unum al- 
terumve horum eligunt in lufu ifto tanquam princi- 
pem inter alios minores globulos, quem peculiariter 
quoque Gondo vocant. Viribus Medicinalibus con- 
venit cum priore, quas lector in priori capite nota- 
tas inveniet. d e or d 
LOBUS ECHINODES Caroli Clufii exotic. E 
tap. 15. defcriptus , unus idemque eft cum Klitsjis In- 
dicis , ibi enim varias defcribit fpecies, quarum que- 
dam cum noftro mare; quaedam cum femina conve- 
niunt , ac peculiariter magnam maris defcribit fpe- 
ciem cap. 30. libr. 2. ac vulgaria maris officula in 
ifto decimo quinto capite, quorum bina dicit femper 
uni filique inclufa, vel tantummodo unicum in bre- 
. viori continetur filicula: Minora autem officula ro- 
tundiora defcribit, pallide cinerea , offea, ac glabra; 
quedam etiam flavefcentia; ac macula fufca notata 
ea parte; qua filique nexa füerunt; atque hzc funt 
illa femina Klitsji , ipfi autem transmiffa fuere ab 
amicis fuis, qui illa Conquifiverant ex Africa ;° Bra» 
filia, Virginia ¿ & Java; fcribit enim tum temporis 
nullas naves in patriam reduces effe; quin inftar ali- 
id peregrini ac reri-adportarent utriusque hujus 
bed officula. Ex Portugallia ipfi transmiffum fae- 
rat fimile officulum cum infcriptione Mates de India 
Pardo, h. e. Mates cinereum Indicum, dicit autem 
Hifpanos plurés tales duros ac lapideos fructus vo- 
care Mates. 
Portugalli faltem Brafiliam inhabitantes Mates vo- 
‘cant, omnes tales folitudines, in quibus hi frutices 
otiffinum ctefcunt, quumque Hispanicam Etymo- 
logiam inveftigare velimus ; comperio Mates ipfis de- 
notare, aliquem eludere vel fallere, quod tali faci- 
mus, qui-hisce fruticibus intricatus eft , atque hoc 
tali modo éum belgico idiomate Praatjes conveni- 
ret. Alioquinipfis Matojo denotat veprem , unde for- 
te derivatur Portugallicum Tojo, quo Portugalli in- 
telligunt ac denominant Geriflellam Aculeatam, que 
in Portugallia in cineres comburitur, 
Hujus Sebit radice utuntur Hitoënfes , mafticata 
cum Pinanga alba & Sirio, ad Diarrheam & Dyfente- 
riam fiftendam "79 ejus autem exftirpatione' caven- 
. dum eft ; ne effofforis umbra radicem tangat; — 
OEC f 
beraq 23 & . 
Tenera folia aque incodta propinantur illis , qui 
Taborant febri quotidiana & quartana, eadem quoque 
cum radice in aqua contrita cum pauxillo Pulaffario 
& alumine ad vermes expellendos propinantur , quem 
in’ finem hzc parvifolia fpecies efficacior habetur 
precedenti , folia autem majori in ufu (unt quam-ra- 
dices,quüm melius ac commodius comparar poffint; 
fed gir ede amara funt, & ingrati faporis: Ann 
1683. circa Caftellum Victoriam ingens ejus exftirpa- 
batur frutex triginta circiter annorum, qui radices 
habébat pedem 'eraflas, circa cor fulcas inftar Sali- 
moery , quum nempe primum eradicabantur , fed dein 
Pallidiores.erant, 7 — 57. GC 
T e 
= Tabula 
93 
raken, en men daar aan trekt, zoo baald men den gebe- 
len flruyk naar zig, en men kan anders niet las raken, 
dan met ftil te flaan , of wat achterwaarts te treden ‚en 
met gedult de baakjes los te maken, even als of men aan 
den firuyk een zoet praatje verlenen moefte „dat by ons 
weder los late, waar van onze Nederlanders alle deze 
zoorten de naam van Praatjes gegeven bebben. Andere 
willen, dat bem deze naam gegeven xy, om dat al bet 
worftelen , tieren, en vloeken „vergeefs of ydele praatjes 
zyn, als iemand in deze doornen verwerd , zich ongedul- 
dig toont, en met gewelt los maken wil, 
Het Manneken waft in dezelfde Eylanden, met bet 
voorgaande ook in meerder quantiteyt dan bet Wyfken, 
bet welk wy bet gemeenfle genoemd bebben , wegens bet 
gemeene gebruyk aer vruchten. 
Zoo vind men een gebeel flrand met deze groote praate 
jes bezet, gelyk onder andere is op de kuft van Hitoe, 
den geheele boek van Ceyt „en andere firanden op de zuyd- 
zyde van Ceram, welkers koris, als gezegt , grooter en 
Jwarter vallen dan de Amboinfcbe: 
Gebruyk. Deze korls zyn im zoo groot gebrüyk niet 
als de voorgaande , tot bet Tsjonka fpelen , om dat zy te 
groot „en niet rond zyn, alleen de Fongens bebben een of 
twee van noden in haar fpelen , tot hooft onder de andere 
knikkers „die zy dan eygentlyk de Gondo noemen; _ Aan 
Medicinale krachten werd bet met bet voorige ineen graad 
eier , die den Lezer in bet voorgaande Capittel vin- 
en zal. 
LOBUS ECHINODES var Carol. Cut Exotic. 
Lib. 3. cap. t5. befcbreven , is een en’t zelfde met de Ooft- 
Tndifehe litsji , want by befchryft aldaar verfcheide 
zoorten , die ten deele ons manneken , ten deelen ons wyfken 
reprefenteeren ` Inzonderbeid befchryft by bet groote ge- 
Jlagt van "t manneken in "t 30. cap. in ’t 2 Boek, en 
de gemeene mannekens-korls in ’t voornoemde 15 Capittel, 
waar van by zegt altyd 2 in een bouwe te fleeken , of een 
alleen in de kortere bouwens. De kleendere korrels waren 
ronder ‚licht afch-graauw , fleen-bard , en glad , zommige 
ook bleek-geel met een bruyn plekje , aan dien oort , daar ze 
aan de fcbelle gehangen badden. Dit 2n onze voorgaande 
wyfkens Klitsjis > zy waren bem enden door zyn 
Vrienden ‚die ze bekomen badden uyt Africa, Brafiel, Dir 
ginien, en Fava,want by fcbryft, dat doenmaals van die 
plaatzen geene febepen t'buss quamen , of zy bragten tot 
een rariteyt deze korls van beyde zoorten mede. y 
‘Portugal was bem toegezonden diergelyke korl, met bet 
opfchrift Mates de India Pardo, dat is afch-graawwe 
Mates van Indiën: doch by zegt , dat de Spanjaards meer 
diergelyke barde vruchten Mates noemen, 
Immers de Portugeezen in Brafiel wonende , noemen Ma- 
tes alderbande wilderniffen , daar deze finuyken geerne 
waffen; en als men de Spaanfche Etymologia wil na- 
Jpeuren ,z00 bevinde ik dat Mates by dezelve te zeggen is, 
iemand befchimpen of befpotten gelyk men die geene doed, 
die im deze firuyk verwerd zyn, en’ dit zoude dan met 
bet Duytfche Praatjes overeenkomen ; anders biet Mato- 
“jo by dezelve een doorn-báge, waar van miffchîen komt 
bet Zeg Tojo ; waar mede de Portugeezen be- 
duyden de Geniftellam Aculeatam, die men in Portu- 
gal tot bet branden gebrukt, 
De wortel van dit Sehic, gebruyken de Hietoezen met 
witte Pinang en Siri gegeten, om de buyk en bloedloop 
te floppen , boudende dit voor bet-uyterfte remedie ineen 
verouderden bloedloop , doch in bet uytgraven moet men 
vermyden ‚dat des gravers /chaduwe niet over de wortel 
valle. t 
De jonge bladeren in Water gekookt „geeft men te drine 
ken tegens de dagelykue en derdendaag [cbe kaortzen; de- 
“zelfde met de wortel in water gewreven, t' zamen met 
wat Pulafari en Ajuyn, geeft men te drinken omde 
‘buykwormen uy! te jagen , waar toe deze kleenbladige 
zoorten voor kragtiger werd gebouden dan de — e, 
zynde de bladeren meer in gebruyk dan de wortelen, om 
"datze gemakkelyker te bekomen zyn, boewel afe bitter 
‘en moeyelyk in t innemen. Anno 1683. wierd omtrent 
" Cafteel Vittoria een groote flrtùyk omgekapt, over de 
jaren oud, wiens wortelen een been dik waren , om- 
trent bet bert bruyn als Salimoery , doen bet eerft gekaps 
wierde , "t welk kort daar na verbleekte, 
M 3 
