^d ge PI Se enun 
NE 
UR 
VII Boek. LIII Hooff. 
Hi fulci adeo fibi refpondent,ut a fümma ad inferiorem 
artem rectam forment lineam.Cancelli hi circa apicem 
fenfim decrefcunt , atque obliquis ordinibus tandem 
evanefcunt, ita ut, totus fructus veftimenti videatur 
effe nodus , artificis manu eleganter elaboratus , qui 
glaber eft, ac fplendens inftar politi eboris , in frutice 
purpureus ac flavefcens , vetufti vero ac decerpti ftra- 
minei funt coloris. Putamen hoc fragile eft, ac fa- 
cile feparari poteft , atque fub hoc ficcus reconditur 
nucleus, ex rotundo parum compreflüs, ab utraque 
arte foveola inpreffus, ac fulco notatus, primo fufcus, 
dein nigricans , durus ; ac levis, inftar vetufti Pinange 
fru&us, atque per hunc hic frutex propagatur. Fru- 
&us hi quam firmiffime ex petiolis fuis dependent , 
totusque racemus amputatus diu fervari poteft ; quum 
fructus modo maturi fint, h. e..quum ipforum purpu- 
reus color in flavefcentem tranfeat. 
Hujus funis extrema pars; que in memorata divi. 
ditur cornua; intus gerit albam ac folidam fubftan- 
tiam inftar Palmite Calappi, quz edulis quoque eft, 
Ex diffe&o fune vifcofus exftillat fuccus; uti ex Sa- 
gu arbore, qui in lentum ac ruffum exficcatur gum: 
mi; Maturos fructus menfe Majo obfervavi: Pauca 
copia in Amboina crefcit, fed in Hituenfium mont, 
bus potiffimum obcurrit. . : 
Nomen generale: hujus früticis Latinum eft Palmi- 
juncus, h. e. Palma Funcea, Ab Europzis fcriptoribus 
vocatur Arundo Indica far&a , Naftos, & Canna d' Ben. 
gala, que inpropria penitus funt nomina, quum he 
plante nullo modo adfines fint cuidam arundini, fed, 
uti dictum fuit, degeneratio videatur Palme Índice, 
cum Calappo enim participat ejus lentus ftipes , ac 
junceum quafi lignum. cum Sagu & Pinanga fructus 
convéniunt, ac cum Saguero ejus lympha, foliaque 
& fung illis. Sagus refpondent. Error autem caufla- 
tus eft ex eo; quum Belgice & Germanice baculi , 
quos inter ambulandum manu tenemus , vocentur a- 
rundines, & canales , qui antiquioribus temporibus, 
antequam arundo hzc Indica in Europam fuit dedu- 
Eta, fuerunt formati ex fpecie quadam arundinis Hi- 
fpanice , que ex Canarienfibus aliisque Hispanorum 
infulis deferebatur ; ac re vera quzdam arundinis 
fpecies eft, uti hoc libro fexto docuimus , Arundo 
arta, Naftos, & Toxica re vera eft arundo farcta, 
que pluniofa eft. Malaice ac per totam Indiam Rot- 
tang vocatur, (uti & cunéti baculi hoc nomine indi- 
gitantur, qui manibus’ tenentur; licet ex hac arundi- 
ne non fint formati, qualis eft Japanicus Rottang ba- 
culus). Ternatice Uri. Maccaflarice Boucan. Amboi- 
nice & Bandice Ua. Javanice & Baleyice Penjalin. Si- 
nice Kbie & Kbúea. Peculiariter hec fpecies vocatur 
Palmijuncus Calapparius ; Malaicé Rottang Calappa , 
«quum ejus fubftantia, Palmyt dicta, oleri inferviat , uti 
illa Calappi. Amboinice Ua Habulu, h. e. pilofa Rot- 
tanga, quum denfis fpinulis fit obduétus ¿que mollio- 
res funt quam in reliquis fpeciebus, item Ua Niwel, 
h. e. Rottang Calappa , ob rationem fupra datam, & 
Ua Mamina , quum lentus ex hoc exftillet fuccus , uti 
ex arbore Mamina. Sh apn RE; pe 
Rottang derivari poffet ab Hebreo Rothem, quod 
vulgo Juniperum interpretatur , fed forfitan com- 
modius -explicari poteft per Geniftam aculeatam , 
uz in Syria crefcit, & ad vinciendum adhibetur. 
rivatur enim a Ratham, i. e. vincivit „ex ejus ra- 
dice etiam efculentum quid habetur; de quo vide Do- 
don. libr. 27. cap. 1. & novum arboretum Biblicum Fob. 
Henr. Urfinis pag. ag, ~ 
. Arabibus Ganabi & Gonabi, Hayfarán , Cheifur , & 
Cheifarán eft arundo Indica faréta , tenuis , levis, flexi- 
lis , qua calathi pleétuntur. Eftque ipfe Palmijuncus 
Javanus, qui in navibus per totam Indiam devehitur 
ad ufum domefticum ; de quo infra dicetur. Quam- 
vis enim fuperius dixerim totum. Globulorum five Cat- 
ti. Catti Indici. genus proprie effe ex adfinitate Geni- 
fte, ufustamen Palmijunci five Rottang , vinciendi 
nimirum magis quadrat ad Hebraeorum Rothem: Pal- 
mijuncum hoc genus voeavi, qui» mixtam habet tam 
formam quam figuram e Palma Indica & Junco. Ni- 
hil aliud enim. eft quam: Palma Indica five Calappa 
in juncum convería. . 
TEE edi e eu 
^o *- 
D 
Tom. Y, Locus. 
) 
AMBOINSCH KRUYDBOEK: 
99 
Deze voorens refponderen zoo op malkander dat zy van vo- 
ren naar agteren een regte linie maken. De ruytjes worden 
omtrent de fpits allenxkens kleender , en lopen met fcbuyn- 
ze ryen ook 200 te niet, zoo dat de gebele vrucht gelykt 
een groote Wambuis knoop , door Beeldfnyders kunft uyt- 
gefneden, glad , en blinkende als ste lvoor , aan den 
Jeruyk peers en bleek geel van coleur , maar de oude en 
afgebrokene worden firoo-geel. Deze Jcbaale is bros , en 
laat zig ligt breeken ; daar onder leyd een drooge korl, 
uyt den ronden wat gedrukt, aan beyde eynden met een 
kuyltje , en een kloofje tu[Jcben beyden , eerft bruyn , daar 
na fwartachtig, bard en ligt, als oude Pinang, waar 
mede zig den firuyk voortplant. Deze vruchten bangen 
zeer vaft aan bare fieelen, en men kan den gebelen tros 
lang verwaren, afge/neden zynde , wanneer de vruchten 
even volkomen ryp zyn; dat is wanneer de peerze coleur 
in ligt-geel verandert. v : à 
Het uyterfte dezes touws, daar bet zig in voorfchreve 
hoornen verdeeld, beeft binnen een witte en maffive fub- 
Stantie , gelyk bet Palmyt aan den Calappus-boom ,’t welk 
ook eetbaar is. Uyt de doorgekapte touwen loopt een fly- 
merig zap, gelyk uyt den Sagu-boom, bet welke tot een 
taay en ros gom opdroogd. De rype vruchten bebbe ik 
in May gevonden. Het waft weinig in Amboina, en 
meeft in "t Hitueze gebergte 
Naam. De generale naam van dit gewas is in’t Latyn 
Palmijuncus , dat is Rietachtige Palm-Boom. By de Eu- 
ropifebe Schryvers word bet genaamt Arundo Indica far» 
Ga, Naftos, en Canna d’Bengala, allegaar oneygentlyk, dê- 
wyl dit gewas gantfch geen gemeenfchap beeft met eenig 
riet ; maar „als gezegt , een ontaarding is van de Indifche 
Palm- Boom , als bebbende van des Calappus. [Lam bet taaye 
en biesachtige bout ; van den Pinang en Sagu de vruche 
ten; van den Sagueers-boom bet water ¿en wederom van 
de Sagu-boom de bladeren en doornen: Het abuys is ver- 
oorzaakt ,dewyl men in °t Neer- en Hoogduyt/ch Botten, 
die men in de band draagd, riet en roer pleegt te noemen, 
om dat men in vorige tyden, eer dit Ooft-Indifch riet in 
Europa wierde gebragt , dezelve ftokken plag te maken 
uyt zeker Spaans riet, bet welk uyt de Canarife en ane 
dere Spaanje Eylanden quam „en in der daat een zoorte van 
wiet i53. maar gelyk wy in "t Ode Boek geleert bebben , zoo 
is de Arundo faréta, Naftos, en. Toxica in der daad een 
gevuld riet y ’t welk men Pylriet noemt. E "t Maleyts, 
en door gebeel Indién., noemt, men 't Rottang, (gelyk 
ook alderley ftokken, die men Zu de handen dráagt , ab 
zynze van dit riet niet gemaakt , gelyk de Fapanfche Rot- 
tang.) Op Ternaten Uri. MacafJaars Boucan. Amboin/ch 
en Bandaneefch Ua. Javaanfch en Baleyts Penjalin. 
Sinees Khöe en Khöea. In "t byzonder biet deze eerfte 
zoorte Palmijuncus Calapparius, Maleyts Rottang Ca- 
lappa , om dat zyn Palmyt tot Moeskruyd diend , ge- 
lyk. bet Calappus - Palmyt, | Amboinfch Üha al 
dat is baayrige Rottang „om dat ze digt met doornen 
bezet is, die ameeker zyn, dan aan de andere zoorten. 
Als mede Ua Niwel, dat is. Rottang Calappa, om bo- 
venftaande reden, en Ua Mamina ‚om dat er een taaye 
zap uytzieperd, als uyt den boom Mamina. x 
Het woort Rottang zoude men kunnen afleiden van bet 
Hebreeuwfche Rothem , bet geen doorgaans een Fene- 
ver-boom wert overgezet , maar men zoude bet mogelyk 
gemakkelyker kunnen uytleggen door een zekere flekelach= 
tige Genifta ofte Brem , welke in Syrie groeit , en om te 
binden gebruykt wert: want bet i$ afkomftig van bet 
woort Ratham , dat is by beeft gebonden, en uyt deszelfs 
wortel beeft men ook iets , dat eetbaar is , waar over ziet 
Dodon. libr. 27; cap, 1. en de nieuwe Bybelfche 
Boomgaart van Joh. Henr. Urfinus, pag. 355. 
.. By de Arabieren is Ganahi en Gonahi, Hayfarán,Chei. 
fur,en Cheifarán bet Ooft-Indifche gevulde riet, bet geen 
dun, ligt, en buygzaam is , waar mede de kelken omavon> 
den: worden: en bet is de regte Palmijuncus van de Fa 
wanen, welke in. de Schepen door gebeel Indiën omgevoert 
wert tot bet dagelyks gebruyk , waar van bier onder meer 
zal gezegt werden. En fchoon ik boven gezegt beb , dat bet 
anjcbe' geflagt van de balletjes -flruyken ofte de Catti 
atti der Indianen eygentlyk was uit de maagd/cbap van 
de Genifta ofte de Brem , evenwel is bet gebruyk van de 
Palmijuncus ofte de Rottang, te weten om te binden y 
meer overeenkomftig met bet Sege Rothem :enik 
beb dit geflagt Palmijuncus genaamt , om dat bet een Lë 
mengde gedaante en natuur beeft van de Indifche Pt 
boom, en de Biezen , want bet is anders niet dan de In- 
difche Palm-boom ofte de Caladous in een bies verandert. 
N 2 _ Plaats, 
