130 
CAPUT.SECUNDUM 
Mufe fpecies, 
Leet in pracedenti dixerimus capite , cunctas 
Mufz feu Piffang fpecies vix enumerari poffe, 
quasdam tamen praecipuas ac maxime notas hic 
conmmorabimus , juxta quas cetere dividi ac diftin- 
gui poffunt. Mes : : 
Ac primo tres primariz funt fpecies, uti Mu/a Sas 
tiva feu domeftica , que hoc in capite defcribetur. Se- 
cundo Mufa Alpburica , ac Semi filveftris; Tertio 
Mufa filve]tris „de quibus in fubfequentibus capitibus: 
Primo Muja domeftica eft illa, que in multas divi- 
ditur fpecies , quam Portugallici fcriptores in Indo* 
ftana modo in binas, tres , quatuorve primarias di- 
ftinguunt fpecies, uti Cenorins, que parva ac lutea eft 
fpecies, & Chincapalones, quz magna ac viridis eft fpe- 
cies. Lin/chotenus autem in Itiner. cap: 55. quinque 
enumerat fpecies, quarum prima eft vulgatiffima, feu 
Figo d'Orta , & Mufa bortenfis , fecunda minima & op- 
tima , que Senoriens vocatur , tertia huic adfines funt 
Cadolini , quarta inter optimas quoque funt Chincapa- 
lopes , quinta, que maxima, eft Malabárenfis. —— 
[n India Occidentali in binas primarias dividitur 
fpecies.. Primo Pacovos, que minor eft, fecundo Bas 
nanas „que major, uti jam fupra in nominum enume- 
ratione dictum fuit. In Java & Amboinenfibus regio- 
nibus fubfequentes obfervavimus fpecies. 
Primo Piffang Tando feu Mufa corniculata , ómnium 
‘maximum gerit fructum , magnitudine &-forma cornu 
Vaccini , qui brachium fere craffus eft, ac carnem ha- 
bet albam & aufteram;. Hujus fpeciei corymbus ali~ 
quid peculiare habet , progerminat enim inftar ma- 
gni acuminatique facci, ex binis magnis & fufcis cor- 
ticibus compofiti ; qui fefe apériens mox uno adfpectu 
omnes exhibet ordines & fructuum fafciculos, nullis 
jnterpofitis peculiaribus fquamis , que in reliquis con- 
fpiciuntur fpeciebus ‚ad finem quoque nullum gerit 
cor feu Djantong , totusque corymbus binos tresve 
tantum gerit fafciculos feu Sickats, ac quivis fafcicu- 
lus mede .quatuor vel quinque fructus, quum vero 
plures gerat fructus, corymbus hic pauciores poteit 
alere fafciculos feu Sickats, unde inferiores abfcin- 
duntur, ut füperiores perfecti fint & adulti, qui non 
vire(cdnt, fed mox ex albo flavefcunt ; ac f: 
hifcunt, immo bini aliquando conjunéti fanc ‚feu ge- 
melli. ; Daach n k 
Notandum porro eft , hanc & omnes fere fubfe- 
quentes fpecies binas babere varietates, marem nem- 
pe & feminam , quz magis flavefcit, & molliorem ge- 
rit fubftantiam , maris fructus eft longior, durior, & in 
fubfequenti fpecie viridior. Piffang Tando non editur 
ob aufteritarem , fed aque incoctus vel toftus hic 
fructus adhibetur, atque oportet, ut diu coquatur vel 
torreatur, antequam mollefcat , & edulis fit, condu- 
citque iis, qui laxa laborant alvo, ett autem plerum- 
que cibus plebejus. T'ernatenfibus vocatur Cojo Cofi Mas 
lauw,h. eo Pefiang fine corde ob rationem fupra datam. 
Difcrimen inter Bananas & Bacovos, diftinGtiffime 
defcriptum inveni in Rochefortii Hiftor. Antill. cap. 9. 
ubi dicit; Fructus Bananas , (quem putamus Piffang 
Tando effe) duodecim ac tredecim pollicum longitu- 
dinem habet , prope apicem parum incurvatus, brachii 
fere craffitiem adtingens. Bacovos fere ad dimidium 
minor eft, fex pollices longus. Arbor Bananifera non 
plures viginti quinque, vel triginta gerit fructus uno in 
corymbo, quique vagi locati funt. Bacovos vero.cen- 
tum ac centum & viginti fex gerit fructus, adeo a- 
dunatos , ut fefe invicem comprimant. Bananas car- 
nem gerit ficcam & duram, coquendo tantum aptam, 
vel ut fub cineribus torreatur, qui & in furnis & ad 
folem ficcantur, ut conferventur. Batovos vero ob pin- 
guedinem omnes hasce przparationes fübire nequeunt. 
Ramus hosce fructus ferens , furca faffulciendus 
eft, ne ob monum pondus frangatur, neque ex- 
fpectandum eft, donec omnes hi fru&us fimul fla- 
vefcant. Quivis talis corymbus fufficiens prebet onus 
viro, eadem quoque Antillarum Hiftoria fcribit , ibi 
gemeis fructum crucem exhibere, us 
Hec 
HERBARII AMBOINENSIS 
de- 
Liber VI. cap 1I 
IL HOOFDSTUK, 
Zoorten van de Mufa, 
[ ] Ocwel wy in 't voorige Capittel gezegt hebben, dat 
H alle de zoorten van de PifJang qualyk te tellen zyn 
zoo moeten «vy echter eenige van de voornaamfte en 
meeft bekende bier opbalen, waar na men de andere re- 
guleren mag. ' à ; 
Voor eerft zyn *er drie booft-geflagten , als cen Mufa 
Sativa, tamme Piffang , waar van in dit Capittel, >, 
Mufa Alphurica, Alphoereze Piffang, en b wild, * 
3. Mufa filveftris; wilde Piffang, waar van in de vol. 
gende Capittelen. 
I. Tamme Piffang nu is die geene, die in veele zoor- 
ten verdeeld is, dewelke de Portugeeze Schryvers in dé 
Indoftaan flegts in 2. 3. of 4 booft-zoorten ver deelen. als 
Cenorins, de kleene geele, en Chincapalones de groote 
groene, Maar Lintfchot cap, 55. Itiners beeft.5 zoorten, 
de eerfte gemeenfte ‚of Figo d'Orta, Hof Piffang. 2. de 
kleenfte en befte , die men Senoriens noemd, 3. de naa- 
fte daar aan zyn de Cadolini; 4. mede van de befte zyn 
[^ Chincapalones. de sde en grootfle is de Malabaars 
che. 
In Weft-Indien verdeeld men ze ook in 3. hooft-geflag- 
ten. 1. Pacovos de kleenfle, en 2. Bananas Lee 
gelyk alreede boven in de naam gezegt is,. Op Fava en 
in de Amboin/che quartieren bebben wy de volgende 20014 
ten aangemerkt. | z ; 
i. Piffang Tando , of gehoornde Piffang „is de groot- 
De van alle in de grootte en gedaante van een koe-boorn, 
Jcbier een arm dik , bet vlee/ch is wit ‚en wrang van 
Jmaak, Den tros van deze xoorte beeft iets byzonders, 
want by komt voort als een grooten Poege/pitften zak , van 
2 groote en bruyne fchorffen gemaakt , dewelke baar opes 
nende vertonen ftrax en Se alle de ryen ‘en boffchen 
van binnen y dewelke geen byzondere fchubben. tuffcben 
beyde bebben ; gelyk andere zoorten , 00k voor aan geen 
bert of Djantong: doch den gebéele tros beeft maar twee 
of drie Sickats, af boffchen , en ieder bofcbmaar vier of vyf 
vruchten, want meer vruchten bebbende , kan den tros 
weiniger Sickats voeden, dies men de onderfle affnydy' 
op dat de boven[le tot perfe&kie komen. De vruchten «opa 
den niet groen, maar firax wit-geel , en men ziet ze dik- 
wils geborfien , ook xomtyds twee aan malkander ge 
VOLL BS na^ GE el SE 50i ae CELIA £ 
^ 
Verders moet mén merken ‚dat deze en meeft alle de vol. 
gende zoorten twee veranderingen bebben: wyfken en mans 
neken, xynde bet wyfken ^t geene meeft geel werd , en 
weeker van merg is: bet manneken word langer , barder; 
en in de volgende zoorte groender. Piffang Tando werd 
niet gegeten, wegens bare wrangigheid, maar in water 
gezooden of gebraden, en zy moet wat lange zieden of 
braden, eer ze gaar word. Zy is goet voor die geene, die 
loslyvig zjn, en in ’t gemeen een koft woor flegte lieden. 
In 't Ternataan/ch biet ze Cojo Cofi Malauw, dat ás 
Piffang zonder bert, om reden als boven, 
Het onder/cheid tuffcben Bananasen Bacovos, bebikten 
duydelykflen befcbrewen gewonden in de Hiftor. Roche- 
fortii Antill. cap. 9. daar aldus flaat : De wrucht Ba- 
nanas (die wy giffen onze Piffang Tando te zyn) is 12 
en 13 duymen lang, by de fpitze wat krom, fcbier een 
arm dik. De Bacovos is wel de helft kleender , maar ` 
6 duymen lank. De Bananas-boom draagt niet meer 
als 25 of 30 vruchten aan eenen tros, en dan nog wat 
wyd van malkander ; maar de Bacovos dragen 100 en 
126 vruchten , en die zoo digt,datze malkander drukkers 
De Bananas bebben een droogsen bard vleefch , alleeni, 
tot kooken bekwaam, of onder de affche te braden, 
ook in den oven of Zonne te droogen en te bewaaren ; maar 
de Bacovos zyn wegens bare vettigheid, tot alle deze ge- 
bruyken onbequaam. 
Den tak , die deze vruchten draagt, moet men met 
Gaffels onderftutten , dat by wegens de fwaarte der- 
zelve niet breeke , ook moet men niet wagten , tot dat de- 
ze vruchten alle te gelyk geel worden. Ieder tros geeft een ; 
dragt voor een man; ook zegt dezelfde Hiflorie „dat in de 
Antillis ieder vrucht een kruys vertoont. -x ST 
Men 
