134 
imo in folia explicat, atque hoc a matrice abfcindi- 
tur, atque in foveolis , ubi defideratur y transplantaturs 
in quibus primo cinis deponitur, vel quedam cre- 
mantur ficce herbe. Quidam preterea aliquid calcis 
addunt, quo fructus cito progerminent; Mufalocum 
amat calidum in folo rite preparato, quod fi pingue 
modo fit, lapillis mixtum efle licet, quale plerum- 
que eft in Amboinenfium hortis filveftribus.  Nullibi 
autem tam lete & luxuriofe crefcit quam in planis 
ave campis, ubi folum eft molle ac pingue argilla- 
ceum, ubi & arundo faccharifera pinguiffima eft. Si 
circa edes defidererur, in nullo aptius plantari poteft 
loco, quam ubi quevis fordes ac projeétilia ejiciun- 
CUL $ 
Quum jam jufto crefcat loco, plerumque decimo 
menfe fuum emittit corymbum, Piffang Crobo autem 
fexto, & parva Canaya quarto menle. Reliqu& Mu- 
fe fpecies poft fesqui annum fructus producunt, im- 
mo quzdam ferius, ita ut nullum certum fructifica- 
tionis tempus ftatui poffit. Corymbi, uti dictum fu- 
it, tam diu in ftipice non fünt relinquendi , donec 
omnes penitus lutefcant fructus, quin fuperiores pu» 
trefcant, vel a vefpertilionibus aliisque furibus aufe- 
rantur, antequam inferiores maturefcant, fuperiorau- 
tem fafciculus feu Sickat abfcinditur, ac reliqui fuc- 
eeffive, quum fint maturi, vel totus abfcinditur co- 
rymbus, cui in abfciffa parte calx fuperlinitar, atque 
in zdibus fuspenditur; tum quotidie quidam mature- 
fcunt fru&tus. Qui per mare iter faciunt, illum a- 
quz inmergunt marinz, atque in navibus fuspendunt. 
-Quuín cafu. quodam vertex amputetur , vel primum 
progerminans abrumpatur cor, ad ftipitis latus co- 
rymbum per fiffüram quafi emittit, vel fi ejus vertex 
amputetur, nec cor progerminans vulneretur, nudus 
tamen ftipes fuos furfum emittit fructus, qui tamen 
non perfecti excrefcunt vel maturefcunt, 
à déen alium. preferibunt. modum plantandi 
Mufam , ejus:enim cornua feu ftolones fumunt , aù- 
4equam fele in folia explicent , quos non reéte fed 
xblique in terra fepeliunt, tum ad latus novus excre- 
fcitfurculus ; qui in veram excrefcit arborem, dicunt 
quoque: cunctas Mufas poft meridiem effe plantandas 
ad maris reditum. À 
uum Mufa femel fuos produxerit fructus, recor- 
dart oportet ; ut vetuftus abfcindatur ftipes, utfurcu- 
Ji feu.ftolones liberiorem adquirant äerem, fique ni- 
«mis fint copiofi ac denfi, ipforum quidam funt exftir- 
ts : Amboinenfes vero non tantos inpendunt la- 
"bores in hortis preparandis quam Javani, quos ple- 
rumque ad montium pedes exftruunt, cunctas ibi her- 
‘bas , ac fruticulos cremantes , folumque leviter mo- 
‘do conmoventes, in quo Mufe furculos deponunt 
plerumque ere&os , ac fepe inter hos alias herbas 
“Oleraceas , vel ipfarum radices: edules. em 
Ufus, Natura; & Virtutes. Ut Mufarum ufum ci- 
barium: brevibus expediam verbis, indicandum mihi 
eft, hofce fructus Incolis quotidiano infervire cibo, 
quo vitam aliquamdiu. fuftentare valent, eftque hzc 
‘arbor tam neceffaria ad hominum victum quam Ca- 
jappus, que non ubique crefcit, ubi Mufa obcurrit. 
Immo homo fuam incipit vitam cibo horum fru- 
‘€tuum, faltem apud incolas Indie aquofz, quibus O- 
: frumenta non tanta funt copia quam in 
India veteri. v 
~ Hunc in finem potiffimum eligitur tertia fpecies 
infantum. Indorum per primos 
enfes ; donec fenfim Oryzam, ali- 
osque tolerare & devorare: 
Spe- 
HERBARII AMBOINENSIS Liber VIII. cip. fff, 
ren, dere fteekt men dan vande hooft-wortel af, en vèr: 
plant ze in byzondere kwyltjes, daar men ze bebben quil. 
eerft wat affcbe daar onder [mytende, of wat ruygte daar 
in brandende. Zommige doen "er ook een weynig kalk by, 
bet welk de vruchten baaftig doed voortkomen ; Piffang 
wil ep een warme plaats -flaan, in een wel bearbeyde 
grond; als by maar vet is, mogen er wel fleenen onder. 
loopen, gelyk meeft zyn alle de Bergtuynen der Amboines 
zen. aar nieuwers fbaan zy zo /cboon, en weeldrig , 
als in de vlakke velden van Fava, daar ten mille, bruy- 
ne, en vette kleygrond is, alwaar ook bet vetfte zuyker= 
riet groeyd. Als men ze omtrent de buyzen wil bebben, 
kan men ze niet beter planten, dan op plaatzen , daar men 
alderbande vuyligbeyd en uyivaagzel heeren fmyt. 
Als xy nu op baar beboorlyke plaatze ftaan, zo begin- 
nen zy doorgaans in de tiende maand baren tros uyt te geven, 
de Piffang Croho in de zesde , de kleene Canaya in de vier: 
de maand. De andere ftaan anderbalf jaar, eer zy dragen;en 
zommige langer , xo dat mengeen regte tyd van baar dragen 
Stellen kan. De troffen ; als gezegt , moet men o lange. 
aan den boom niet laten bangen, tot dat de vruchten allea 
gaar geel worden, om dat dé boven[le verrotten, of van 
de Vleermuyzen s. en dieven berooft zoude werden, eer 
de onder fle rypen , maar men fnyd de bovenfte bos of Sica 
kat af , en laat de andere vervolgens rypen , of men fnyd 
den gebeele tros af, fmeerd "er wat kalk op, en bangt 
bem zo op in de buyzen , zo kan men alle dagen een par- 
tye rype vruchten bebben. - De Zeevarende dompelen bem 
in zoutwater , en-bangen bem zo in badre Scbeepen op. 
Als men by geval/de khuyn afkapt „of het eerft uytko- 
mende bert afbreekt, zo berft by ter zyden aun den ftam 
uyt met zyne vruchten, of zo bem de kruyn afgekapt 
werd, dat bet op/chietende bert niet geraakt werde, zo 
ziet men de blooten flronk, egter zue vruchten boven 
wyt/Looten , die dog niet wel tot perfettie komen... . . 
- De Baliers leeren, een ander manier de Piffangen te 
Ge want z»y.neemen. E hoornen; eer ze bun in bla- 
deren openen, vergraven. die niet regti, maar fcbuynsin 
de aarde, zo komt ter zyden u dor via: "ett 1 
welk den regten boom werd. - Zy willen ook-bebben, e 
men alle Pifangen na den middag-zal planten, en. 
by waffent water. fp dur Ht P. 
Als den Piffang-boom nu eens gedragen beeft, zó moet 
men indagtig wezen , den ouden fironk-af te kappen , op 
dat de jonge erfgenamen te beter lugt krygen, en 20 de. 
zelve te digt [baan , moet men mede een party daar van 
uytgraven. De Amboineefen doen zo veel moeyten niet met 
bun tuynen te maken; als de Favanen „dewelke by ge 
meenlyk in "t bangen der bergen maakt, alle de ruygte 
a » en den grond maar een weynig embakkende, 
daar by dan de Piffang-plantjes-inzet-overendy en dikwils 
andere Hofkruyden , en eetbare wortelen daar tuffen. — 
Gebruyk, Aard, en Kragten. Om bet gebruykin de 
koft met korte woorden te zeggen, zo diend deze vrucht 
den Inlanders tot een dagelykze koft, waar mede by bet 
leeven een tyd lank onderhouden kan y zynde een alzomo- 
dige boom tot ’smenfcben onderboud , als den Calappus- 
boom , die men ook niet overal heeft, daar de Piffang ge» : 
vonden werd. ‘Fa den menfcb begind zyn leeven i ae 
Piffang , immers onder de Inlanders van Water-Indiön, 
daar den Ryft, en andere Suyvel zo veel niet te bekomen 
is, als in Oud: Indiën. t e 
Hier toe verkieft men meeft- de derde. zoorte-Piffang 
Croho, dewelke onder de af]che: gebraden zynde, (waar 
toe zy de bekwaamfte is) neemd de moeder een ftukjedaar 
van in de mond, em geknaauwd zynde, ftrykt bet als 
een pap. bet kind in de mond, en als ^t zelve vaakerig 
is, of. niet gapen wil, zo brengen zy 'teerft aan t buis 
len, én als den pap nog niet door wil, zo mypen zy be 
zoetjes in de zyden, wil bet dan niet avorgen, zo mock 
bet een brok injlikken. te 3 
© Dit is de koft der Indiaanze kinders inde eerfte zeven 
of agt-maanden , tot dat zy allenskens: Raf, en andere 
bo Joeren verdragen. Wat Gg KE 
deze Inlanders. niet mogen zeggen , Mufa mihi princi- 
pium , en met. Ovidius. rite lib, 4 Eleg. 10. gratia 
Mufa tibi. quid vivo. . En 20. bet waar was, gelyk 
dien fnaakfe Franciscaner Monnik by. Garzias meend, 
dat de vrucht van. Mufa van de Godinnen Mujen: ba 
ren naam bebben on E Sr zoude deze Inlanders 
Mufen opg 
van. kindsgebeente af in. evoed. zjn. = 
, De 
