VIH Boek. III Hoof. 
Species fexta , feptima, decima quarta, & quinta 
fructus prebent aptos , qui crudi edantur, quibus in- 
cole plerumque addunt fruftum Sagus, Bagger, & 
Canarii. Belge, qui illos adquirere poffünt, fruftum 
anis & cafei cum ipfis comedunt. Reliquz fpecies 
magis acidule fub cineribus torrentur, vel. aque in- 
coquuntur, non autem tam gratum praebent faporem; 
uique fructus funt magis aufteri, in oleo vel buty- 
ro fricantur, prius in longa fcifli frufta , ac farina 
obvoluti , quum delicatifffmum adquirant faporem, 
fique in rotunda fcindantur fegmenta, cum ovis fri- 
cantur , alii toftos conterunt fructus cum cochleari, 
quibus admifcent butyrum , faccharum , & Cinnamo- 
mum, quod ex ovis praeparatum videtur. Siccz fru- 
&uum fpecies in longa cinduntur frufta , & a qui- 
busdam incolis ad folem vel ín furnis exficcantur, 
& ad cibi ufum confervantur. ; 
Cibus eft facilis digeftionis , qui tamen magis fa- 
lutaris eft incolis quam Europzis, eftque quam maxi- 
me delicatus iis prefertim, qui ex itinere marino ads 
pellunt, vel qui per mare iter faciunt, fecuinque to- 
tum ducunt corymbum; qui vero diu in hisce vixe- 
runt, & habitarunt terris non magni hunc faciunt. 
Fru&uum natura ac vires varie funt, ratione varia- 
rum fpecierüm ; dulces enim, qui crudi eduntur , fa- 
cilem prebent digeftionem , ac valde temperatam 
habent qualitatem, fed hoc laborant vitio; quod fa- 
cile putrefcant, praefertim pleno ftomacho: Adpeti- 
tum quoque exítinguunt per vifcofitatem , atque ab- 
dominis elevationem feu flatus excitant. Vires ipfo- 
rum medicinales hic proponemus ex Arabibus feriptos 
ribus Avicenna nempe libr. 2. caps 484. dicit; Mufa 
corpori paucum prebet nutrimentum , quod facile in 
biliofam degenerat pituitam ,' ac ventriculum cor- 
rumpit, conducit aütem calidis pectoris vitiis, pulmo- 
ni nempe, renibusque, urinam enim facile promovet. 
Rbaxes libr. med.3. cap. 20. teftatur, Mufam ven- 
triculo noxiam effe, appetitum profternere, alvum 
laxam reddere, ac raucedinem tollere. Serapio cap. 
84. idem fcribit, fed addit embryonem in matris core 
pore nutrire, renes purgare ;& concubitus adpetitum 
excitare. Conducunt quoque hepati zftuanti ;ac vi- 
res. haberit emollientes & maturantes: > i 
Prima, fecunda, & undecima fpecies vires habent 
conftipandi alvum, unde torrentur vel leviter fricans 
tur, talibusque exhibentur pro cibo , qui Diarrhea 
quavis laborant. Incole Mufam permittunt edere in 
febribus ardentibus, in aliis vero, qua febres humos 
rales vocantur, meo quidem judicio nocent, ob ra- 
tionem fupra ex Avicenna ädlegatam , quod & expe- 
rientia comprobavit ; efum nempe dulcis Mufe in Dy- 
fenteria epidemica malignos auxiffe humores. 
Serofus vifcofüsque liquor ubique ex Mufa exftil- 
lans fordidas cauffat maculas in quibusvis veftibus læ- 
to colore fplendentibus. Si flamma quzdam fit exci- 
tata, magna cum admiratione obfervatum fuit , quum 
totius Mufz ftipes, ac prefertim folia in flammam 
conjicerentur, quam maxime inminutam fuiffe , la 
ta enim ejus folia per frigidum ventum flammam 
exftinguunt , atque in hanc Liens tantam emit- 
tunt aque copiam , ut ignis fuffocetur. Quum va- 
riolz {int mature & dehifcant, zger in viridibus 
deponendus eft Mute foliis, que optimum cauf- 
fant refrigerium , nec adherent. Si fructus adquifi- 
verunt formam in corymbo, reliquum cor feu Djan- 
tong abícinditur , quod totum fupra carbones tor- 
retur, exteriorque abjicitur cortex, ac germina fub- 
pofita fructuum fimul cum adhzrentibus craffis flori- 
bus, ac reliquo corde fimul minutim confciflain pin- 
gui coquuntur carnium jure vel Calappi lympha, quod 
.olus prebet haud contemnendum. 
Hunc in finem optime convenit Piffang Crobo, & 
Piffang Swangi, Piffang Medji enim cor parum amas 
ticat. Medulla granulorum,Piffang Batu, ac cortex 
Turi fimul contriti , expreffi, & propinati faucium ar- 
dorem curant. 
Folia viridia ab incolis loco mantilinm adhiben- 
tur, quz quovis convivio renovant. Sicca, a vento 
nondum lacerata, lapillo glabro, vel concha Porcel- 
dana majore, que aliis Concha Veneris ‚ac quibusdam 
Belgice Klip-kouffen dicitur , poliuntur , quod opus 
Bilalo vocatur, atque inde conche ifte Bia Bilalo. 
Hoc 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 43 
De zortét 6,7 ¿14 én 15 zyn bequaam om raauw te 
eéten , daar den Inlander gemeenlyk een ftuk Sagu, Baga 
gea, en Canaris byvoegd. Den Hollander (die bet beb- 
ben kan) eet ze met brood en kaas. De andere zoorten 
die rynjcber zyn, werden onder de üffcbe gebraden of in 
water gezoden, doch die fmaaken 200 sl oit en die 
wranger zyn, moet men in olie of boter bakken erft in 
lange ftukken gefneden, in meel gewenteld , wanneer zy 
«vel op "t. fmaakelykfte werden, maar tot ronde Jtbyven 
gefneden , werden onder eyer-ftruyf gebakken ; andere 
wryven de gebradene kleen met een lepel, doen "er boter 
met zuyker en caneel onder, "t welk lykt een roerom van 
eyeren. De drooge zoorten worden ook in lange flukken 
gefneden, by zommige Eylanders in de Sonne of oven 
gedroogd; en tot de koft bewaard, 
Het is een koft ligt om te verteeren „doch gezonder voor 
den Inlander , dan voor de Europeanen, Zy is zonderlyk 
aangenaam voor Luyden , die vaneen Zee-ryze komen ‚of 
die ter Zee varen, en geheele troffen met bun voeren, 
maar die lange in ’t Land gewoond bebben; maken er 
weinig werks van. 
Haren aart en kragten zyn verfcbeiden na de verfcheie 
de zoorten, want de zoete , die men raauw eet , zyn die 
geene ‚die ligt te verteeren zyn, gantfcb getemperd van 
eygenfchap ‚doch bebben dit aan bun , dat zy ook ligt vera 
rotten, zonderlyk in een gevulde mage. Zy verdoven ook 
den etensluft met bare flymerigbeid, en veroorzaken een 
opblazinge in "t lyf. Aangaande bare Medicinale krach- 
ten, zullen wy die bier flellen uyt de Arabifche Schry- 
vers. Avicenna libr. 2. cap. 484. zegt: Mufa geeft bet 
lichaam weinig voedzel , bet welk ligt in een galach- 
tige flym veranderd, en de mage bederft , maar ze 
is gezond in beete gebreeken van de borft, long, nieren, 
en doet gemakkelyk piffen. 
Rhazes lib. med. 3. eap. 20. getuygd, dat Mufa de 
mage tegen zy, den appetyt uytblu(Jcbe, den buyk week 
make, en de beefchbeyt beneeme. Serapio cap. 84. fcbryft 
bet zelfde , daar noch by doende , dat ze de vrucht in 
^r Moeders lyf. voede, de niere zuyvere, en den byflapens 
luft bevordere. Zy zyn ook goed voor een verbitte lever, 
hebben een week en ryp makende kragt, d 
De eerfle, tweede, en elfde zoorte , hebben een floppen- 
de kragt ; werden daarom gebraden of droogjes gebakken ; 
die geen te eeten gegeven , die eenige buykloop hebben. 
De Inlanders laten de zoete Piffang toe in heete koortzen, 
maar in andere koortzen , die men Febres humorales 
noemd, zyn zy myns oordeels fcbadelyk, om reden bier 
boven uyt Avicenna gefteld; gelyk ook de ervaringe ge- 
leerd beeft , dat bet nuttigen van zoete PifJang, in i. 
Jenteria Epidemica, of algemene bloedloop, de quade bu- 
meuren vermeerdere. 
De weyachtige flymerigheid , over al uyt de Piffang- 
boom druypende , maakt leelyke vlakken in allerhande kle- 
deren van lichte coleur, Als "er eenige brand ont/taat , 
200 beeft men tot verwonderens toe groote baat gevonden 
by den Piffang-boom , als men den gebelen ftronk met bla- 
deren en al daar in fmyt , of daar mede in devlamme flaat, 
want de brede bladeren met baren koelen wind, verdoven 
de vlammen ,en daar in gefmeten, geven zoo veel water 
uyt , dat bet vuur uytgaat. Als de kinderpokken ryp zyn, 
en opbreeken , zoo moet men den Patient op groene Piffang- 
bladeren leggen , dewelke zeer verkoelen „en niet bard aan- 
bakken. Als de vruchten baar volkomen fatzoen aan den 
tros bekomen bebben , zoo /nyd men bet overige Djanton, 
of bert af, braad bet geheel op koolen, fmyd de buytenfte 
Jcbor[fe weg , en kookt die daar onder leggende fchepzelen 
van Piffang met bet daar aan hangende dikke bloeyzel, 
en verder bert kleen gefneden in Fen vette zop of Calappus- 
melk, "t welk een moes geeft geenzints te veragten. 
Hier toe dienen beft Piffang Croho, en Piffang Swan- 
gi, maar bet bert van Piffang Midji vald wat bitter. 
Het merg van de koris van Piffang Batu, en de fcbor[Je 
van Turtt’zamen gevreven, uytgeperft, en gedronken, 
geneeft den brand in de keele. 
De groene bladeren worden by den Inlander tot fervet- 
ten gebruykt „die zy by ieder maaltyd weder vernieuwen, 
De droge, die van de wind nog niet veel gefcbeurd zjn 
werden met een gladde een „of bet Zee-borentje Porcel- 
Jana major , anders Concha Venerls, en by oer 
in °t Duytfch Klip-kouffen genaamd, glad geplaneerd , 
welk werk men Bio en daar van de voornoem- 
de horentjes Bia Bilalo. : 
Hier 
