VIIL Bock. IX Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
ingreditur condimenta ad adpetitum excitandum, in- 
que lidia magis in culina quam in Medicina adhibe- 
tur: Primo enim celebre Bocaffan, quod componi- 
tur ex carne quorundam conchilium in aceto macera- 
ta eo modo, quo Romani Garum fuum preparabant, 
fine hoc Lancquas componi nequit; Hunc in finem 
major potiffimum eligitur fpecies , atque ejus alba in- 
primis radix, que acetum non tam rubro inficit co- 
lore quam rubra, atque hinc a quibusdam vocatur 
Lancquas Bocaffan. 
Melius autem eft, quum minor, alba eligatur fpe- 
cies, que magis aromatica eft, nec acetum colorat, 
quum vero hec in Amboina, ubi potiffime prepara= 
tur Bocaflan , fufficienti copia conquiri nequeat , hinc 
alba major fpecies ad hunc adhibetur cibum; radix 
hec minutim confciffa aliis quoque admifcetur cibis, 
qui preparantur ad adpetitum excitandum. Malaba- 
renfes, uti Garzias teitatur , hanc exficcant , inque 
farinam contundunt , quz cum Calappi lympha , Jageri 
faccharo, &. Oryze farina in paftam praeparatur j ex 
ua placentas quasdam formant Appas dictas. Hisce ve- 
cuntur ad ftomachum corroborandum, quum fit de- 
bilis , ut & ad tormina abdominis tollenda , condu- 
cunt quoque cunctis matricis vitiis, & Ifchurië, fi- 
ve fit orta ex pituitofo vel. Nephritico humore, five 
ex flatibus, five ex caruncula in coilo vefice excre- 
ta, quumque has adfumpferint, fuperbibunt hauftu- 
lum debilis potus Arack, atque partibus genitalibus 
adplicant calefactum Nymphza folium: 
. Idem hi Malabarenfes hac magis utuntur radice 
in cibis, quam alii quivis Indi , quam tam carnibus 
quam pifcibus adcoquunt , atque etiam Lactuce ad: 
mifcent. Curant quoque hac radice tam oves quam 
boves, quum langueant. Ejus fruftulum ore mafti- 
catum bonum dat oris halitum, frigidosque ex ca- 
pite extrahit catharros, & cerebrum corroborat tam 
matticata, quam fuffimigii loco. adtraéta. Cum vino 
calefacto etiam adfumitur. contra quavis, abdominis 
tormina , & Colicam. ; Ae os 
In Europa optima éenfetur effe minor fpecies ex 
Italia & Hifpania deduéta, que denfa, gravis, ruffa, 
faporis acris eft ¿ & difficulter frangitur. Noftra ve- 
ro Indica minor, uti dictum fuit, non ruffa eft , fed 
pallida, ac potiflimum ad pr&parationem Bocaffan 
adhibetur, uti bine majores fpecies ad cibum: Ha- 
rum rebra cum aceto aqua fübacto cocta, addita ma- 
trice radice Curcumz propinatur puerperis poft puer- 
perium , ut-matricis fanguis adtenuetur & expellatur; 
Quavisporro Galange Venerem excitant, fi cum de- 
bili potu. Arack mifceantur & propinentur, Cum Allii car 
pite in paftam contrita ‚fed hzc radix quintuplo majori 
dofi.adfir, ac parumper cum aceto ebullita , Herpeti 
inlinitur prorepenti, quod extremum ejus remedium 
eft, fi mitius refpuat, cacaros enim enecat fub cute 
prorepentes , malum augentes & extendentes , ac dein 
porro exficcatur, E cere RN 
Flores.a. quibusdam crudi eduntur cum Bocaffan; 
vel cum aliis herbis aceto condiuntur inftar Atsjaer, 
; In Ternata hanc radicem vulgari infundunt cerevi- 
æ faccharatz., quam fimul coquunt ; quem potum 
„vocant, quique facile inebriat. ` 
Cum aceto contrita, & inftar pulticulz inlinita ma- 
culas tollit. varosque cutis, fed qua fimul desquama- 
tur, aee peram ficcata , & cum ungue digiti vel 
cultello abraía, ita ut fubtiles quaedam. ejus partes in 
nafum ‚advolent , fternutationem ftatim excitat fine 
'ellicatione* vel: acrimonia : multo melius quam per 
| -Tabaci „immo, fi alicujus nafus per iftum 
"n. nimis fit obítruétus, ut per fternutationem 
jequeat , licet iftum adtrahat pulverem, rap- 
- aliquoties fubolfaciat radicem, que ftatim 
li & cerebrum aperiet. 
Tabula Sexagefima "Tertia 
Calangam exhibet majorem. cum ejus radice a majore for- 
. ma expreffa , b ejus fos eft , & c frudus. d minoris 
fpeciei radicem reprefentat. Quarum Synonyma & aucto- 
res adlegavi in Thef. Zeyl. ‘P. 102. 
Tom. V. 
CAPUT 
147 
zonderbeid toegeeygend; wesbalven zy tot verfcheide fou- 
cen gebruykt werd om den appetyt te werwekkens .en ze 
beef in Indiën meer gebruyk im de keuken , dan in de 
Medicyne : Want voor eerft bet vermaarde Bocaffan, ge- 
maakt van bet ulee/ch eeniger febulpjes in azyn gelegt , op 
de manier als de Romeinen baar Garum maakten , kan 
zonder Lancquas niet toebereyd worden,‘ Hier toe neemt 
men meeft de groote zoorte , en daar van bet witte pe- 
Nacht, bet welk den azyn zoo zeer rood niet werft als bet 
roode , en daarom van zommige Lancquas Bocaffan ge- 
naamt werd. torts 
Noch beter doed men, als men de kleene witte Zoorté 
neemt , die fpeceryachtiger is , en den azyn gantfcb niet 
verft , doch om dat men die in Amboina „daar bet meefte 
Bocaffan gemaakt werd, in geen quantiteyt bekomen kan, 
zoo bebelpt men zich met de groote witte zoortt. De 
wortel kleen gefneden ,. werd. noch onder eenige andere 
koften gebruykt , die men maakt ‘om eenigen appetyt te ver- 
wekken. De Malabaren, zoo Garzias zegt, drogen: en 
Stotenze tot meel ,'t welk met Calappus-melk 5: Fäger-zuy- 
ker, en wat Rys-meel tot een deeg gemengd werd ‚waar 
uyt zy zekere koekskens maken , Apas genaamt. ` Deze 
nuttigen zy om de mage te verfterken, als dezelve ver- 
Jwakt is, ook om bet krimpzel des buyks te verdryven. 
Zy zyn ook goed voor alle gebreken der lyf moeder , en 
droppel-piffen , bet zy dezelve veroorzaakt is uyt een fly- 
merig of gravelig bumeur, of uyt winden , of uyt eenig 
wleefch in den bals der blaze aangewafJen; maar als xy 
die genuttigd bebben, zoo drinken zy een zoopje flappen 
Arack daar op, en op de fcbamele leden leggen zy een 
warm paun blad van Nymphæa. E 
Dezelfde Malabaren gebruyken bet meer in bare koft 
dan andere Indianen, zoo wel by vifch ‘als vleefch koken- 
de, insgelyks: onder Salade mengende. ` Zy genezen ook 
baar kleen en groot Vee daar mede , als bet zelve wat 
Jebord. Een ftukje in de mond geknouwd , maakt een goe- 
de aa[Jem., trekt de koude fluymen uyt bet hooft , en vef- 
flerkt de ber(fenen , xoo geknowwd als gerooken. Met war. 
me wyn werd bet ook ingenomen tegens allerbande buyk- 
pyn en Colyk.. 
Weeer "s men voor de befte de kleene Galanga 
uyt. Italien: en Spanjen gebragt, zynde digt , fwaar ,ros, 
pe van E Lom eg e Onze 
oft-Indifche kleene , als gezegt werd, is niet ros, maar 
befierft bleek, en: werd meeft tot bet maken van Bocaf- 
Jan gebruykt , gelyk de twee groote zoorten in de koft. 
De groote roode met gewaterden azyn, en de moer-wor- 
tel van Curcuma. gekookt, geeft men de Kraamvrouwen 
na bet baren te drinken, om bet moeder-bloed te verdun- 
nen, en af te zetten. 
Allerbande Galariga verwekt ook de Venus luft, als men 
ze met flappen Arack of knyp mengd , en drinkt, Met een 
booft-knoflook tot een pap gewreven , doch de Galanga 
moet vier. of vyfmaal meer z;yn , en: een weinig met azyn 
opgekookt , fmeerd men op de omloop of Herpes, die im 
en om zig vreet, zynde dit wel bet uyterfte remedie, 
als by na geen zagter luyfteren wil, want bet byt de 
_ feeren dood, dewelke onder de buyd kruypen , en den 
omloop voortzetten , bem voorts. opdrogende. 
De bloemen. werden van zommige ook raauw gegeten 
met Boca[Jan; of andere groente ingeleyd , gelyk Atsjaer. 
In Ternaten doen zy deze wortel in gemeen zuyker- 
bier „en laten:dat met malkander brouwen , welken drank 
zy Kilang noemen, en die Wakker dronken maakt. 
Met azyn gewreven, en als een pap opgeftreken, ver- 
dryft de plekken en andere: fproeten des bwyds , maar bet 
vel gaat met eenen af. De wortel een weinig gedroogd, 
daar na gefebraapt met een nagel van een vinger , of met 
een mesje, en daar aan gerooken, dat "er eenige fubtiele 
deeltjes; in de meuze opvaren, verwekt terftond tot mie- 
zen , zonder byten of fcherpigbeid , beter als enig Poloyt 
of fnuyf-tabak ; ja als iemands. neus door al te veel Pol- 
vyt verftopt is, dat by niet meer niezen kan, boe veel 
by ook fnuyve , die zal zomtyds aan deze gefcbrapte wora 
tel rieken, dewelke bem terftond de De AN openen zal. 
| De drie- en feftig fie Plaat 
Vertoont de groote zoort van Galanga, met deszelfs wortel 
a in ’t.groot verbeeldt, en A wvit aan de bloem, em e. 
de vrucht. De Lett. d vertoont de wortel van de Heyne 
zoor; welkers benamingen en Schryvers ik heb aange- 
aalt in myn Tbefaur. Zeylan. pag. 102. 
T2 X. 
