148 
CAPUT DECIMUM 
Lampujum. _ Lampujang. 
Æc planta adeo fimilis eft Galange tam forma 
I | quam modo crefcendi, ut minor ejus cenfere- 
tur fpecies, nifi in precedente capite alia de- 
fcripta effet, que pro vero Galanga minore habenda 
eft; fapore autem & viribus quam maxime ab ea 
differt. Dividitür quoque in majorem & minorem fpe- 
ciem, majorque iterum diftingui poffet in domefticam 
& filveftrem , differentia autem adeo parva eft , ut 
fub una forma utrasque defcribam. er 
Primo Lampujum majus & vulgare fimiles emittit 
caules-ac folia inftar Galange, illi autem non ultra 
quatuor & quinque, ac filveftris fex pedes alti funt, 
nec tot ftolones ex una propullulant radice, qui pla- 
niores fünt, & ab utraque parte dorfo notati. 
Folia cum illis Galangz conveniunt, fed funt bree 
viora & anguftiora, magisque adunata, nec tota ex- 
-plicata, fed finuofa, & deorfum complicata, uti illa 
-Galange furfum inflexa funt. Per ordines quoque 
locantur alternatos, non vero obpofitos, uno extre- 
mo convoluto inftar ftili. Stolones ex radice propul- 
lulant nodofa, que inítar Cepz radicis pellicula ob- 
tegitur ex rubro purpurea. 
Radix haud multo minor eft illa Galange , non au- 
tem tam folida nec adeo fibrofa , ad majus Zingiber 
magis adcedens, in fimiles quoque nodos feu articu- 
los diftin@a, craffas reétasque emittens fibrillas, e 
quibus certis in locis parvae quafi & albe dependent 
glandule inftar minorum Olivarum, terre infixe, 
que externe pallide feu albidz funt fine-ulla rubedi- 
. ne, excepto prope bulbulos; interne pallide citrini co- 
-loris, paulo tamen intenfioris coloris quam recentis 
Zingiberis, ficcata vero radix albior eft, ` 
- »Sapor odorque differt ab eh cid odor enim ex 
aromatico fortis eft, faporque ex Zingiberino amarus 
fine multa acredine, 
Flores producit neutiquam more Galangz vel alia- 
rum plantarum , fed aliquid peculiare habet, quod in 
quibusdam fubfequentibus itidem obfervatur plantis, 
-ex radice enim peculiarem [producit caulem, atque 
.huic peculiaris infidet florum forma, acutam referens 
-clavam; qua Mec — generali no- 
mine vocamus opbytum , uti ociftus dicitur , qui 
-fab Cifto eh Ze ? deem » y m 
Hypophytum itaque fub Lampujang crefcens fpitha- 
mz vel pedis altitudinem habet, ejusque clava quin- 
que fexve transverfales digitos longa, binos pollices 
craffa ; rotunda „ab utraque parte acuminata „ex mul- 
tis magnis compofita fquamis, quz per maturitatem 
rubent inftar cocti Cancri „totaque clava e longinquo 
sclaufam refert Tulipam. Inter hasce fquamas flores ex- 
«crefcunt,acutam referentes galeam, albam & flaccidam. 
Flos ipfe ex tribus conftat petalis externis, quorum 
fupremum inftar corniculi fupra florem incurvatur, 
bina inferiora convoluta funt, cymbam quafi forman- 
tig] REUS : Bit y 
^"Intus quatuor minora locantur petala , molliora, 
magis lutea „& rugofiora , bina nempe ad latera, bina- 
que alia inferiora extenfa cum corniculo incurvo in- 
termedio.. Horum florum unus alterve fimul excre- 
fcit, ac quovis die alii iterum, qui unicum tantum 
perdurant diem ,-ac tandem. marcefcunt cum tota 
clava , nulla formantes femina. S ef 
Hypopbytum hoc in filveftri fpecie facilius proger- 
minat, ex plantata vero rarius, prout radix raro vel 
fepius exfoditur, que non tam ample extenditur illa 
'Galangz , neque transverfaliter fed perpendiculariter; 
feu-parum oblique in terram penetrat. ` 
Secundo Lampujum minus. Malaice jang Wan= 
gi, non ultra binorum pedum altitudinem excrefcit, 
modo crefcendi cum priore conveniens, excepro quod 
folia breviora & latiora fint. Raro: Hypopbytum pro- 
ducit. Radix eft uti precedentis , externe pallidis 
'obducta pelliculis, & in articulos diftin&ta, interne 
fiüvefcens, ' majori Zingiberi adeo fimilis , ut inperiti 
coqui ejus radicem in foro pro Zingibere emerent 
fapor vero maxime differt. Tn 
Odor 
HERBARII AMBOINENSIS “Liber VIILcp.X; 
X, H-0O:O F.D S PUR; 
De groote Lampujang-P lant, 
Eze plante gelykt de Galanga in wasdom en gee 
D daante zoo wel, dat men Ze voor de kleene zonde 
bouden , 200 er in "t voorgaande Capittel geen an. 
der befchreven was, die men voor de eygentlyke kleene 
Galanga moet bouden, doch aan {maak en kracht verfebild 
ze daar af merkelyk, Ze is mede verdeeld in groote en 
kleene. De groote zoude men weder verdelen kunnen in 
tamme en wilde, doch bet onderfcheid is zoo kleyn, dat 
ik ze onder een gedaante befchryven zal, 
I. De groote gemeene Lampujum /chiet met diergelyke 
fielen en bladeren op, gelyk de Galanga , doch deze zyn 
niet boven 4 en 5, en de wilde 6 voeten hoog , en daar 
fiaan zoo veele flammen niet uyt eene wortel, zyn wat 
platter, en bebben te weerzyden een rugge. 
De bladeren gelyken mede die van ebe dui 2yn 
korter en fmalder , dichter by een gevoegd , niet ter degen 
uitgebreyd , maar bochtig „en wat neerwaarts gevouwen, 
gelyk die van Galanga, opwaards. Zy flaan mede in 
ryen verwiffeld ‚doch niet regt tegen malkander ‚met een . 
vooruyt alleen t'zagemengerold, als een priem. De fielen 
komen voort uyt de wortel „met een bol of als een ajuyn; 
bekleed met een purper-rood velleken. 
De wortel is niet veel kleender dan de Galanga, zoo 
vaft en dradig niet, de groote Gember gelyker , mede zoo 
in leden verdeeld, en met dikke regte Vazelingen, daar 
aan men bier en daar witte klieren ziet bangen , als kles 
ne Olyven in de grond vaft , van buyten zyn zy bleek 
of witachtig , zonder andere rodigbeid dan by de bollen; 
van binnen licht of citroen-geel , effen, wat boger van 
coleur dan verfebe Gember , doch de gedroogde is witter. 
De fmdak en reuk is op zig zelven verfebillende van 
alle beyde , want den rèuk is uyt den Aromatiequen 
Sterk, de fmaak uyt den Gemberachtigen bitter , zonder 
groote fcberpigbeid. ` 
Zyne bloemen draagd bet geenzints op de manier vam 
Galanga of andere planten , maar "t maakt daar mede 
iets bezonders, "t welk bem veel van de volgende gewal- 
Jen nadoen , uyt de wortel voortbrengende een byzondere 
sfteel y en daar op mede een byzonder fatzoen van bloeyzel, 
gelykende een Ditze kölve, waar mede men foldeerd. ‘Dit 
ege? “anemia wy met een generalen naam Hypophy- 
tum of onderwas „gelyk men Hypofiftis noemd ;’t geene 
onder de Ciftus waft. ; v 
- Het onderwas dan won Lampujang is een fpan of een 
voet boog ; en daar vam de kolwe 5 a 6 dwersvingers 
lank, 2 duymen dik, rond , onder en boven toege/pitft , 
gemaakt uyt weele groote febubben, die in baar rypbeid 
rood werden, als eem gekookte Kreeft , en de gebele kolve 
gelykt als dan ban verre een ongeopende Tulpe: tuf- 
Jeben deze fcbubben komen de bloemen voor den dag, een . 
Jpits belmken gelykende, wit, en flap. Ze beftaat uyt 
3 uytwendige blaadjes , waar van bet bovenfte als een 
boorntje over de bloem gekromd ftaat „de 2 onder[te zm 
Uzamen gevouwen , en maken een fcbuytje. d =  — 
Binnen flaan 4 kleender y weker , geelder ‚en rimpelig, 
te weten 2 ter zyden, en de 2 onderfte uytgebreyd met 
een krom: wit boorntje im de midden. Wan deze bloemen 
komen maar een of 2 teffens woort’, en alle dagen nieuwe, 
die maar eenen Ix duuren , en ten laatften verwerken 
met den gebelen kolf , zonder eenig zaad te formeren. ~~ 
BEREIT 
“Dit Hypophytum 4omt aan ee Ca lichter 
voort, maar aan bet geplante zelden, na dat men de wore 
tel zelden of dikwils uytgraaft , dewelke zich zoo ver nit 
verfpreyd gelyk de = nga, ook puo eae regt 
op en neer , of wat febuyns in de aarde faste = == 
2. Bae ie Minus. Maleyts Lämpujang Wangi» 
werd niet boven 2 voeten boog , aan wasdom bet voorige 
gelyk » bebalven dat de bladeren korter en breder zyn 
yn Hypophytum komt zelden door den dag. De wor- 
tel is als aan *t woorige, van buiten met bleeke vellekens 
bekleed, en in leden verdeeld , binnen bleek-geel , de groote 
Gember zoo gelyk, dat- de onervarene Koks op de markt 
dezelve voor Gember kopen, doch de Jmaak verfebild » 
veel, a ER De 
y 
