VIII Boek. X Hooff. 
Odor ejus fortis quoque eft, fed gratior quam in 
priore, ad recentem adcedens Oryzam , Wangi Ma- 
laienfibus dictam , ipfisque jucundam , faporis acrioris 
& amarioris , quam in majore fpecie, ac proin efficaci- 
or eft. 
Nomen. Latine Lampujum Majus & Minus. Malai- 
ce Lompujang Befaar ‚prima fpecies, Lampujang Kits- 
jil, & ampujang Wangi, altera fpecies. "l'ernatice 
Leca Leca. Macaflarice Lampuin. Baleyice Gamongan. 
Amboinice Siawaro & Siawabo. ` Hocce Lampujum 
haud male cenferi poteft Silveftris Zedoarie fpecies , 
feu Zerubet , Perfis Zeruba, & Malabaris Sua feu Cua 
in Guzeratta, Decana, & Canara Cachoraa di&a , uti 
videndum eft apud Garziam libr. 1. Aromat. cap. 43. no- 
men hoc Cua cum Amboinenfi Sia Wako fatis conve- 
nit. Dicitque quosdam in Goa illud quoque filveftre 
Zingiber vocare, comperi autem, Malabarenfes Kua 
vocare fubfequens Tommon Puti cap. 17. defcriptum , 
hoc vero Lampujum vocant Matta Minjil , quod fil 
veftre denotat Zingiber, 
Ex Arabibus fcriptoribus Avicenna & Serapione , 
uti Garzias. recte monet, nil certi determinari poteft 
de Zedoaria & Zerumbet , dum illi nunquam totam vi- 
derint plantam, fed folummodo radicem ex India ad- 
latam , neutiquam vero ex Sina, Sinenfibus enim igno- 
tum elt Lampujum, immo vix utrasque hi norunt Ga- 
langas; Neutiquam tamen adfirmare volo, reg 
veram efTe Zedoariam , que Belgis vulgo Block Zedoar, 
& Arabibus Geyduar vocatur, hujus autem determi- 
nationem differam. Dott. Paulus Hermannus , Zingi- 
ber fuum filveftre in Zeylana crefcens Cinghalenfi 
vocat lingua Walkuguri, ac pro Zerumbet habet. 
Locus. Lampujum , fi fit juxta Garziam Cua „crefcit * 
in Decana & Malabara copiofe tam in filvis quam in 
hortis , ficcataque defertur Ormum, Perfiam , & A- 
rabiam, atque inde per Alexandriam Venetias. No- 
tum eft a Java per Celebem usque in Moluccas, & 
cunctas Orientales infulas, minor autem ejus fpecies 
non adeo frequens eft; atque in Amboinam delata 
eft ex Java. reat E 
` Ufus. Hxc radix id Medicina, heutiquam vero id 
culina adhibetur, exceptis teneris ejus foliis, que in- 
ftar oleris in ufu funt. T'eneri quoque caules ab invo- 
Jueris denudati, parumque contufi pifcibus quoque 
adcoquuntur & eduntur. Sic quoque recentes radices 
in fruíta confciffe aceto & muria Condiuntur cum a- 
lio Afsjar, hoc autem plurimum peragitur a Malaien- 
fibus & Macaffarenfibus, qui aliquid amari in Atsjaar 
defiderant, In re porro Medica mihi non conftat ab 
incolis adhiberi Contra venena vel morfus venenato- 
rum animalium , fed cum Hingis, Curcuma, & mi- 
nore Zingibere conteritur vel mafticatur, & abdo- 
mini adfpergitur contra abdominis tormina & dolores 
tam in adultis quam pueris... Contra eadem quoque 
vitia conteritur, vel aque incoquitur, & propinatur. 
In certo fcopulo prope fluvium Batu. Gantong 
hanc inveni radicem in fiffuris rupis crefcentem cum 
plurimis nodis & tuberculis fine ullis cauliculis, vel 
foliatura, nullis ipfi adftantibus herbis , rupis enim 
inaqualocabatur _ , 
Credidi Amboinenfem quendam radicis fruftulum 
fiffurz inpofuiffe , quod ibi multiplicatum eft, & antea 
forfitan caules produxerat. Lampujum enim, ac præ- 
fertim minor ejus fpecies hanc habet naturam , quod, 
fi excreverit, cun&tos fere fuos demittat caules , ita 
ut vix dignofci poffit , ubinam crefcat, dein vero no- 
vos iterum emittit caules teneraque folia. 
… Miram mihi narrarunt Macaffarenfes Lampuji qua- 
E oca minoris fpeciei, licet hec planta 
natura fu veneno refiftat, quam maxime tamen pe- 
riculofa eft, & noxia iis, qui a Maccaffarenfium toxico 
femel vulnerati vel infecti fuere, quam primum enim 
Lampujum-affumant, locus quondam vulneratus in- 
cipit dolere atque æftuari , licet a multis annis vulnus 
fuerit infidum, & jam penitus curatum. Sic quoque 
toxicum hoc deleterium per hanc exaltatur radicem, 
fi ipfi admifceatur, quum & ingentes excitet bullas, & 
efferveícat quafi, uti id fupra libro 3. cap. cap. 44. in- 
Duimus, quam artem Macaflarenfium magnates tån- 
quam arcanum celant ad. venenuni hoc preparandum. 
Mala- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. ` t49 
De reuk is mede flerk, doch aangenamer dan aan ^t 
voorige, na verfche Ryjt trekkende , by de Maleyers 
Wangi genaamt , en voor aangenaam gebouden , van 
Jmaak [cberper ; en bitterder dan de groote 5 en daarom 
kragtiger. 
Naam. In ’t Latyn Lampujum Majus & Minus: 
Op Maleyts Lampujang Befaar , de eerfte zoorte , Lam- 
pujang Kitsjil „en Lampujang Wangi , de ade zóorte. Ter- 
nataanfch Leca Leca. Maccaffaars Lampuin. Baleyts 
Gamongan. Amboinfch Siawaro en Siawaho: Men mag 
deze Lampujang niet qualyk bouden voor een mede-zoorte 
van Zedoaria Silveftris, of voor bet Zerumbet ; by de 
Perfianen Zeruba, en by de Malabaren Sua of Cua in 
Guzeratten, Decan, en Canara Cachoraa genaamt , ge- 
lyk te zien is by Garzias aromat. lib. 1. cap. 43. welke 
naam Cua met bet Amboinfche Sia Waho wel overeen« 
komt. En by zegt , dat ze zommige te Goa ook wilde 
Gember noemen ‚doch ik bevinde , dat de Malabaren Kua 
noemen de volgende Tommon Puti, cap. 17. en dit Lame. 
pujang noemen zy Matta Mingil, bet welk zoude wilde 
Gember beduyden. ; 
Uyt de Arabifche Schryvers Avicenna en Serapio; 
kan men, gelyk Garzias wel zegt, geen regt befebeid 
hebben van Zedoaria en Zerumbet, dewyl zy luyden 
novit de gebeele plante, maar alleen de wortelen gezien 
bebben uit Indien aangebragt, en niet uit Sina , want de 
Sinezen kennen de Lampujang niet, ja qualyk genoeg de 
beyde Galangas. Nochtans wil ik albier niet dryoen, dat 
Lampujang de regte Zedoaria zy, die men in ’t gemeen 
Block Zedoar , in 't Mrabifcb Alda noemd , maar 
deszelfs onderzoekinge uitftellen, Doctor Paulus Hermar « 
nus, noemd E wilde. Gember op Ceylon groeyende in 
t Cingalees Walkuguri, em boud bet mede voor. Zerum» 
et. SS 
Plaats. De Lampujang (zoo bet de Cua is, ).na Gar 
zias zeggen, waft in Decan en Malabaar , zoowel me; 
menigte in * wild als in de Hoven geplant; en de ge 
droogde werd vervoerd na Ormus , Perfien en Arabien, 
en van daar over Alexandrien na Venetien. Ze is be- 
kend van Fava door Celebes tot in de Moluccos yen alle” 
Oofterfebe Eylanden , mdar de kleene zoorte vind men 
zoo veel niet, en is in Amboina gebragt uit Fava. ` - 
Gebruyk. Deze wortel pe? tot de Medicynen gt. 
bruykt, en niet tot de koft , bebalven de jonge bladeren, 
die men tot Moeskruyd gebruykt. De teere Delen van 
de buyten[le omwinzels berooft , en een weinig gekneuft, 
werden ook by vi[Jcben gekookt en gegeten, Zoo werden 
ook de verfche wortelen in flukken ge/neden, en in azyn 
en pekel gelegt onder ander Atsjar, doch dit doen meeft 
de Maleyers en MaccafJaren ‚die gaarn wat bitter by den 
Atsjar bebben. Voorts in de Medicynen weet ik hiet; dat 
ze van de Inlanders gebruykt werd tegens fenyn of beten 
van fenynige Gedierten „maar wel met Bangle, Curcuma, 
en kleene Gember, werd ze gewreven of geknouwd, en 
op de buyk gefproeyd tegens buykpyn en krimpzel , zoo aan 
oude als jonge kinders. Tegens dezelfde gebreken werd het 
ook gewreven of in water gekookt en i B 
Op zekere Klip by de Renier Batu Groene „ bebben 
wy deze wortel gevonden in de kloven van de Klip ge- 
waffen, met veele knobbelen y zonder flelen , bladeren , of 
eenige groente daar omtrent, want de Klip flond in 't 
water, - 
Wy fuftineerden, dat eenige Amboinezen aldaar we- 
zende, een flukje vam de wortel mi[fcbien vergeten , of 
al willens daar in gefteken bebben , bet welk zig alzoo verè 
menigouldigd , en miJcbien te vooren. flelen gedragen 
beeft : want de Lampujang , inzonderheid de kleene zoorte, 
beeft die natuure , dat ze oud geworden, dikwils alle de 
Beien verlieze , en men qualyk bekennen kan, waar ze ftaat, 
maar daat na weder Delen en jonge bladeren voortbrengt. 
Een wonderlyke eygenfchap bebben my de MacafJaren 
geleerd van. de Lampujang , inzonderbeid de kleene zoor- 
te, boewel deze plante de kragt van zig zelfs hebbe bet 
fenyn te wederflaan , nogtans ten boog[len zorgelyk en 
Jebadelyk zy die geene, die eens met de Macaffaar/che vea 
nynige Jfpatten gequetft zyn,want zoo dra zy de Lampu- 
jang nuttigen , zoo begind de plaats „daar zy getroffen zyn, 
op t nieuw zeer te doen, en te woeden, ab is bet veele 
aren te vooren gefchied „en de wonde ten vollen genezen. 
o werd ook bet fpattegift met den zap van deze wortel 
levend gemaakt, als men bet daar onder roerd , wanneer 
het oe begind te koken, gelyk wy boven lib. 3. Cap» 
44. gezegt bebben , een kunft die de Macaffaar/che Groote 
onder baar fecreet bouden , om dit venyn te temperen. 
X 5 Het 
